Trở về Blog
Góc nhìn vĩ mô
·12 phút đọc

Bán lại nhà ở xã hội: giá thỏa thuận, người mua hẹp

Bộ Xây dựng báo cáo phương án cho bán lại nhà ở xã hội sau 5 năm với giá do các bên thỏa thuận, nhưng chỉ cho người đủ điều kiện mua. Phương án mới được báo cáo, chưa chốt; Quốc hội dự kiến biểu quyết ngày 21/11.

Bán lại nhà ở xã hội: giá thỏa thuận, người mua hẹp
Phương Nam

Phương Nam

Chính sách & hạ tầng

Giá được thả, nhưng người trả giá bị chọn trước. Đó là điểm cốt lõi của phương án bán lại nhà ở xã hội sau 5 năm mà Bộ Xây dựng báo cáo chiều 15/11, trong cuộc họp bàn việc tiếp thu, giải trình dự thảo Luật Nhà ở (sửa đổi). Theo Tuổi Trẻ, phương án chỉ cho bán lại cho người thuộc đối tượng đủ điều kiện mua nhà ở xã hội, còn giá do các bên thỏa thuận. Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng ủng hộ hướng này với lý do bảo đảm mục tiêu chính sách và hạn chế nguy cơ lợi dụng chính sách.Tuổi Trẻ

Cùng một phương án, báo này nhấn vào việc người mua bị giới hạn, báo kia nhấn vào việc giá "vẫn theo giá thị trường".Vietstock Cả hai cách đọc đều đúng một nửa. Bài này đi vào nửa còn lại: khi giá tự thỏa thuận nhưng chỉ một nhóm người được phép trả giá, số tiền người bán thu về sẽ do cái gì quyết định.

Cuộc họp 15/11: phương án được báo cáo, chưa được chốt

Cuộc họp do Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc chủ trì, nhằm thống nhất nội dung ba dự luật bất động sản với Luật Đất đai (sửa đổi). Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Văn Sinh cho biết Bộ đã cơ bản tiếp thu, chỉnh lý 11 nội dung của Luật Nhà ở theo ý kiến Thủ tướng và các thành viên Chính phủ. Việc bán lại nhà ở xã hội sau 5 năm nằm trong nhóm vấn đề còn tiếp tục cần xem xét, cùng với nghĩa vụ phát triển nhà ở xã hội trong dự án thương mại và ưu đãi cho nhà ở cho thuê.MarketTimes

Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc phát biểu tại cuộc họp về các dự luật bất động sản

Nói cách khác, đây là phương án được báo cáo và được một Phó Thủ tướng ủng hộ, chưa phải nội dung đã chốt. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị Chính phủ sớm thống nhất, chọn một phương án cho những vấn đề còn ý kiến khác nhau.Tuổi Trẻ Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu đề nghị làm rõ các vấn đề pháp lý về quyền sở hữu, quyền tự do hợp đồng, điều kiện chuyển nhượng tiếp theo và quy định chuyển tiếp.MarketTimes Những điểm ông Hiếu nêu cũng chính là những chỗ quyết định tiền của người đang sở hữu nhà ở xã hội.

Ba cách xử lý giá, ba mức quyền của người bán

Để thấy phương án 15/11 đổi gì, cần đặt nó cạnh hai cách xử lý khác đang có trên bàn.

So sánh ba cách xử lý bán lại nhà ở xã hội sau 5 năm

Luật đang áp dụng. Luật Nhà ở hiện hành cho phép chủ sở hữu, sau 5 năm, chuyển nhượng nhà ở xã hội cho người có nhu cầu theo cơ chế thị trường, tức không giới hạn người mua. Người bán vừa tự định giá, vừa được bán cho bất kỳ ai trả giá cao nhất.Vietstock

Hướng siết cả người mua lẫn giá. Trong 5 năm đầu, dự thảo chỉ cho bán lại cho chủ đầu tư hoặc người đủ điều kiện mua nhà ở xã hội, giá tối đa bằng giá ghi trong hợp đồng.Tiền Phong Tại nghị trường cuối tháng 10, một số đại biểu đề nghị áp cả việc siết giá chuyển nhượng lẫn việc khống chế người mua cho giai đoạn sau 5 năm. Lập luận của họ là chưa có cơ chế kiểm soát giá bán lại thì có thể làm giảm cơ hội tiếp cận nhà ở xã hội của những người thực sự có nhu cầu.Vietstock Đi theo hướng này, người bán mất cả quyền định giá lẫn quyền chọn người mua.

Phương án 15/11. Người mua bị giới hạn như hướng thứ hai, còn giá được thả như luật hiện hành. Người bán giữ quyền định giá nhưng chỉ được định giá với một nhóm người mua hẹp. Đặt cạnh nhau, phương án này nằm ở giữa: so với hướng chặn giá, người bán có thêm quyền thương lượng; so với luật đang áp dụng, người bán mất phần lớn người mua tiềm năng.

Giá tự do trong một chợ hẹp

Chữ "thỏa thuận" dễ khiến người đọc nghĩ giá bán lại sẽ ngang giá căn thương mại cùng khu. Điều đó chỉ đúng khi người trả giá cao nhất được phép mua. Theo phương án 15/11, người được phép mua là người thuộc diện hưởng chính sách nhà ở xã hội, gồm người có công với cách mạng, hộ nghèo và cận nghèo, người thu nhập thấp, công nhân tại doanh nghiệp hay hợp tác xã, sĩ quan và quân nhân chuyên nghiệp, cán bộ, công chức, viên chức, người trả lại nhà công vụ, và người bị Nhà nước thu hồi đất mà chưa được bồi thường bằng nhà, đất ở.MarketTimes

Ngoài việc thuộc nhóm, người mua còn phải qua điều kiện về thu nhập và về nhà ở tại địa phương có dự án. Hệ quả kinh tế khá thẳng. Giá tự thỏa thuận không có trần trên giấy, nhưng có trần trên thực tế: mức mà người có thu nhập dưới ngưỡng xét duyệt trả được. Một gia đình thu nhập cao muốn mua căn hộ đó để ở cũng không được tham gia trả giá, một nhà đầu tư muốn mua để cho thuê cũng vậy.

Vì thế số tiền người bán thu về nhiều khả năng đi theo sức mua của nhóm người đủ điều kiện, chứ không theo mặt bằng giá căn thương mại xung quanh. Ở khu mà giá căn thương mại đã tách xa khả năng chi trả của người thu nhập thấp, khoảng cách giữa giá "thỏa thuận" và giá thị trường chung có thể rất lớn. Ở khu còn ít chênh lệch, phương án này gần như không khác luật hiện hành về tiền. Đây là suy luận từ cơ chế của phương án, chưa có số liệu giao dịch nào để kiểm chứng, vì phương án chưa thành luật.

Cách đọc này giải thích vì sao hai tiêu đề trái chiều cùng đúng. Giá là giá thị trường, nhưng là giá của một thị trường mà Nhà nước đã chọn sẵn người mua.

Vì sao Bộ Xây dựng không chọn chặn giá

Câu hỏi tự nhiên là tại sao không quy định luôn một mức giá trần cho căn bán lại sau 5 năm. Trong dự thảo báo cáo tiếp thu, chỉnh lý, Bộ Xây dựng nêu mấy vướng mắc. Bộ viện dẫn quyền sở hữu theo pháp luật dân sự, gồm quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản. Bộ cũng cho rằng quy định giá bán lại sẽ phát sinh thủ tục hành chính để xác định giá, khó quy trách nhiệm nếu xác định không chính xác, và bản thân việc xác định giá đã khó. Bộ còn nhận được nhiều ý kiến đề nghị xem xét lại việc không cho bán theo giá thị trường vì ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người dân, đồng thời cảnh báo quy định giá bán lại có thể dẫn đến các phản ứng xã hội.Vietstock

Phía doanh nghiệp nêu thêm một lý do thực tế. Trong văn bản gửi Thủ tướng ngày 10/11, Hiệp hội Bất động sản TP.HCM (HoREA) lấy ví dụ khoản vay 1 tỷ đồng với lãi suất ưu đãi khoảng 5,9%/năm: người vay trả 59 triệu đồng tiền lãi trong năm đầu, gần 4,9 triệu đồng mỗi tháng, chưa kể tiền gốc. HoREA cho rằng nếu chỉ được bán theo giá hợp đồng, người mua khó thu hồi đủ chi phí, và việc khống chế giá có thể dẫn đến giao dịch hai giá, tức mua bán ngầm để nhận tiền chênh lệch ngoài hợp đồng.Tiền Phong

Lập luận này không loại trừ cách đọc ngược lại. Phía ủng hộ siết chặt, như ông Hồ Quốc Dũng, đặt trọng tâm vào việc hạn chế lợi dụng chính sách. Đại diện Cục Quản lý nhà và Thị trường bất động sản cũng nói với Tiền Phong rằng Bộ đang nghiên cứu quy định về giá bán lại trên cơ sở ý kiến nhiều bên, với mục tiêu hỗ trợ người thu nhập thấp và ngăn đầu cơ, trục lợi.Tiền Phong Phương án 15/11 vì vậy đọc giống một điểm cân bằng: chặn người mua để giữ căn nhà trong diện an sinh, thả giá để tránh bộ máy định giá và tránh giao dịch ngầm.

Ai được, ai mất nếu phương án đi vào luật

Người dân xếp hàng nộp hồ sơ đăng ký mua nhà ở xã hội

Người đang sở hữu và muốn bán sau 5 năm. So với hướng chặn giá ở mức hợp đồng, nhóm này có thêm quyền thương lượng, có thể đưa lãi vay và chi phí đã bỏ ra vào giá. So với luật hiện hành, họ mất những người trả giá cao nhất, nên giá thu về có thể thấp hơn mức bán được cho người mua tự do ở cùng khu.

Người mua để chờ bán chênh lệch. Đây là nhóm chịu tác động trực tiếp nhất. Phần chênh lệch giữa giá nhà ở xã hội và giá thương mại chỉ hiện thực hóa được khi có người mua thu nhập cao, và phương án 15/11 loại đúng nhóm người mua đó.

Người thu nhập thấp đang chờ mua. Nhóm này có thêm nguồn căn bán lại dành riêng cho họ, với mức giá thương lượng trong khả năng chi trả của chính họ. Nguồn căn mới cũng đang mở rộng: từ nay đến 2030, Chính phủ giao các địa phương phát triển 899.857 căn nhà ở xã hội, trong đó 708.834 căn để bán, thuê mua.MarketTimes

Chủ đầu tư nhà ở xã hội. HoREA cho biết một số doanh nghiệp đã ghi nhận khách rút hồ sơ đăng ký mua, thuê mua sau khi dự thảo được công bố.Tiền Phong Hiệp hội lo sức mua suy giảm sẽ ảnh hưởng dòng tiền của chủ đầu tư.FireAnt Việc thả giá có thể làm dịu phần nào nỗi lo này so với phương án chặn giá, nhưng giới hạn người mua vẫn còn.

Tiền sử dụng đất và người đã đủ 5 năm

Hai chi tiết khác cũng chạm tiền người bán. Về tiền sử dụng đất, theo HoREA, quy định hiện nay không buộc người bán căn hộ chung cư nhà ở xã hội nộp tiền sử dụng đất, trong khi người bán nhà ở xã hội riêng lẻ phải nộp theo quy định của Chính phủ.FireAnt Dự thảo có một phương án theo đó chủ căn hộ nhà ở xã hội không phải nộp tiền sử dụng đất khi chuyển nhượng, và HoREA chọn phương án này.Tiền Phong

Về chuyển tiếp, theo dự thảo tờ trình, nhà ở xã hội đã trả đủ tiền và qua mốc 5 năm trước ngày luật mới có hiệu lực dự kiến không bị khống chế về nhóm người mua lại, tức vẫn bán theo cơ chế thị trường.Vietstock Đây mới là nội dung dự kiến trong tờ trình, và quy định chuyển tiếp cũng là một trong các điểm ông Hiếu đề nghị làm rõ.

Các mốc tiếp theo

Các mốc tiếp theo của Luật Nhà ở (sửa đổi)

Việc tiếp thu, chỉnh lý phải kịp để Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến ngày 17/11. Bộ Tư pháp được giao phối hợp với Bộ Xây dựng và Bộ Nông nghiệp và Môi trường rà soát, đối chiếu ba dự thảo luật, làm rõ các điều khoản đã và chưa thống nhất, kèm hồ sơ trình Thủ tướng.Tuổi Trẻ Quốc hội sẽ xem xét, biểu quyết Luật Nhà ở (sửa đổi) tại phiên họp ngày 21/11; nếu được thông qua, luật có hiệu lực từ 1/7/2027.MarketTimes

Nhận định

Phương án 15/11 không quay về giá thị trường như luật hiện hành, cũng không đi tới chặn giá như một số đại biểu đề nghị. Nó chuyển câu hỏi "bán được bao nhiêu" từ cơ quan nhà nước sang một thị trường hẹp, nơi người mua là người có thu nhập trong ngưỡng xét duyệt. Nếu Quốc hội thông qua đúng hướng này, giá bán lại của một căn nhà ở xã hội sau 5 năm nhiều khả năng đi theo sức mua của nhóm đó, và người mua để chờ chênh lệch là nhóm chịu thiệt nhiều nhất.

Hai biến số có thể đổi bức tranh. Nếu văn bản cuối cùng quay về chặn giá, người bán mất thêm quyền thương lượng. Nếu điều khoản chuyển tiếp giữ nguyên như tờ trình, người đã qua mốc 5 năm trước ngày 1/7/2027 vẫn bán được cho mọi người mua. Ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 17/11 và văn bản được biểu quyết ngày 21/11 sẽ cho biết nhánh nào được giữ.

Tags:nhà ở xã hộiluật nhà ởbất động sảnchính sáchquốc hội
Phương Nam

Phương Nam

Chính sách & hạ tầng

Đọc chính sách để tìm cơ hội đầu tư trước khi thị trường phản ánh.