Các doanh nghiệp xăng dầu mua đi bán lại với nhau khoảng 34 tỷ lít, làm chi phí chiết khấu ở khâu trung gian tăng thêm khoảng 46.779 tỷ đồng. Con số này nằm trong Kết luận số 769/KL-TTCP ngày 28/10/2026 về thanh tra chuyên đề diện rộng hoạt động kinh doanh xăng dầu, do Tổng Thanh tra Chính phủ Nguyễn Quốc Đoàn ký ban hành và được công khai ngày 10/11.Người Đưa Tin
Trên cơ sở đó, Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng chỉ đạo nghiên cứu chấm dứt Quỹ bình ổn giá hiện hành và nghiên cứu bãi bỏ cơ chế Nhà nước công bố giá cơ sở. Đây là kiến nghị nghiên cứu, chưa phải quyết định. Để hiểu vì sao cơ quan thanh tra đi tới đề nghị này, cần lần ngược từ cây xăng lên kho đầu mối.
Một lít xăng đi qua những tay nào
Đợt thanh tra kéo dài từ 10/7 đến 5/10/2026, tại 260 doanh nghiệp, gồm 23 thương nhân đầu mối và 237 thương nhân phân phối.Vietstock Thương nhân đầu mối là nhóm nhập khẩu hoặc mua từ nhà máy lọc dầu trong nước, giữ kho lớn và phải duy trì dự trữ bắt buộc. Thương nhân phân phối mua lại từ đầu mối rồi bán tiếp cho đại lý và cửa hàng. Mỗi lần hàng đi xuống một tầng, bên bán để lại cho bên mua một khoản chiết khấu, tức phần chênh giữa giá bán buôn và giá bán lẻ. Đó là cách mỗi tầng có lãi.
Vấn đề là hàng không chỉ đi xuống. Kết luận ghi nhận việc đầu mối bán cho đầu mối, phân phối bán cho phân phối, gọi là "mua bán ngang". Theo Người Quan Sát, 253/260 doanh nghiệp có mua bán ngang, với gần 7.760 giao dịch, sản lượng khoảng 34 tỷ lít và tổng giá trị khoảng 573.777 tỷ đồng. Hoạt động này làm tăng chi phí chiết khấu ở khâu trung gian khoảng 46.779 tỷ đồng.Người Quan Sát
Techz ước khối lượng 34 tỷ lít tương đương mức tiêu thụ xăng dầu cả nước trong khoảng 1 đến 1,5 năm.Techz Cần đọc con số này đúng nghĩa: đó là tổng lượng ghi nhận qua các giao dịch giữa doanh nghiệp, không phải lượng người dùng cuối mua, vì cùng một lô hàng có thể đổi tay nhiều lần. Khoản 46.779 tỷ đồng cũng phản ánh chi phí phát sinh ở khâu trung gian, không thể mặc nhiên coi toàn bộ là thiệt hại hay là phần cộng thẳng vào giá bán lẻ. Dù vậy, cơ chế thì rõ: càng nhiều tầng đứng giữa, càng nhiều khoản chiết khấu phải chia trước khi lít xăng tới bình xe.
Khi mua bán ngang bị dùng để hợp thức hàng không rõ nguồn gốc
Kết luận không dừng ở chi phí. Thanh tra Chính phủ cho rằng một số doanh nghiệp đã lợi dụng mua bán ngang để mua bán hóa đơn, trốn thuế, mua bán xăng dầu lậu và hàng không rõ nguồn gốc. Bảy vụ việc có dấu hiệu hình sự đã được kiến nghị chuyển Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an tiếp nhận, xem xét.Công lý Đây là dấu hiệu vi phạm theo kết luận thanh tra, chưa phải kết luận của cơ quan tố tụng.
Vụ lớn nhất liên quan Công ty TNHH Kinh doanh thương mại xăng dầu Thanh Bình. Theo kết luận, từ tháng 1/2024 đến tháng 6/2026, công ty dùng 4.692 hóa đơn đầu vào của 12 công ty "ma", thể hiện việc mua khoảng 2,6 tỷ lít xăng dầu, trị giá 42.600 tỷ đồng. Số hóa đơn này được dùng để hợp thức khoảng 2,8 tỷ lít bán ra, trị giá khoảng 46.000 tỷ đồng. Để thanh toán, Thanh Bình dùng 15 tài khoản chuyển khoảng 48.100 tỷ đồng tới 23 tài khoản của 12 công ty kia, rồi dòng tiền tiếp tục đi qua công ty trung gian và tài khoản cá nhân.Công lý
Một hồ sơ riêng là Công ty Cổ phần Tập đoàn Dương Đông, theo Kết luận 768/KL-TTCP. Số tồn lũy kế trên phần mềm kế toán ngày 31/3/2026 thể hiện kho nguồn hàng bị hạch toán âm khoảng 123 triệu lít, giá trị chênh lệch khoảng 2.078 tỷ đồng.Vietstock Nói cách khác, sổ sách ghi xuất nhiều hơn lượng hàng có hóa đơn và tờ khai hải quan chứng minh. Từ 2022 đến tháng 3/2026, Dương Đông cùng công ty con, chi nhánh còn bị nêu kê khai thuế bảo vệ môi trường không đúng đối tượng khoảng 720 tỷ đồng. Hai hồ sơ có điểm nối: Thanh Bình đã mua của Dương Đông khoảng 114 triệu lít trong cùng giai đoạn.
Hai vụ này cho thấy vì sao chuỗi mua bán nhiều tầng khó kiểm soát. Khi một lô hàng có thể đi qua nhiều pháp nhân chỉ bằng hóa đơn, khoảng cách giữa giấy tờ và hàng thật trong kho có thể rất lớn.
Quỹ bình ổn: trích và chi theo hóa đơn, không theo lượng đã bán
Lớp thứ hai trong kết luận là Quỹ bình ổn. Quỹ được trích từ mỗi lít bán ra khi giá thế giới thấp và được chi để kìm giá khi giá thế giới cao, tính trên sản lượng. Câu hỏi then chốt là sản lượng nào.
Theo An ninh Thủ đô, khoản 26 Điều 1 Nghị định 95/2021/NĐ-CP tính theo "sản lượng thực tế tiêu thụ". Trong khi đó, Thông tư 103/2021/TT-BTC và Thông tư 19/2026/TT-BCT hướng dẫn tính theo "sản lượng tiêu thụ nội địa" tại thời điểm lập hóa đơn, nhưng không nói rõ cách xác định.An ninh Thủ đô Kết quả là 20 thương nhân đầu mối trích, chi quỹ tại thời điểm lập hóa đơn bán hàng và được chi khoảng 2.209 tỷ đồng dù lượng xăng dầu tương ứng chưa tiêu thụ.Vietstock Theo Dân trí, một số doanh nghiệp đã lập hóa đơn bán cho chính công ty con để được chi quỹ, trong khi hàng chưa ra khỏi hệ thống của doanh nghiệp.Dân trí
Có hai điều cần đặt cạnh con số 2.209 tỷ đồng. Cơ quan thanh tra chưa xác định được lỗi cố ý hay vô ý và thiệt hại cụ thể. Thanh tra Chính phủ cũng cho rằng một phần nguyên nhân nằm ở chính quy định: sản lượng để trích, chi quỹ chưa thống nhất và chưa có phương pháp tính cụ thể. Một doanh nghiệp trích và chi sai kỳ khoảng 6,63 tỷ đồng đã nộp lại tiền vào quỹ tại thời điểm thanh tra.An ninh Thủ đô
Như vậy, quỹ không chỉ bị chỉ ra chỗ sai trong cách làm của doanh nghiệp. Bản thân cách đo lường của quỹ đã mở cửa cho nhiều cách hiểu khác nhau.
Công cụ thay thế cũng đang thiếu thước đo
Thanh tra Chính phủ đề nghị thay quỹ bằng dự trữ quốc gia, dự trữ bắt buộc tại thương nhân đầu mối, chính sách thuế và các công cụ điều tiết khác. Điều đáng chú ý là chính khâu dự trữ cũng xuất hiện trong kết luận. 182/260 doanh nghiệp, tức 70%, có dấu hiệu không duy trì mức dự trữ bắt buộc tối thiểu, gồm 14 thương nhân đầu mối và 168 thương nhân phân phối. Mức tối thiểu hiện là 20 ngày cung ứng với đầu mối và 5 ngày với phân phối.Người Quan Sát
Cũng trong kết luận, 188/260 doanh nghiệp có ít nhất một ngày trong tháng 3/2026 tồn kho vượt 150% mức bình quân ba tháng trước, một dấu hiệu của găm hàng theo quy định. Phía doanh nghiệp giải trình rằng họ phải mua lô hàng lớn để bảo đảm nguồn cung, tàu neo chờ lâu khiến hàng về dồn, hoặc phải nhận hàng theo hợp đồng đã ký. Thanh tra Chính phủ đánh giá với nhóm đầu mối phải giữ dự trữ tới 20 ngày, việc tồn kho vượt ngưỡng 150% ở một số thời điểm là điều khó tránh.Vietstock Kết luận cũng ghi nhận quy định hiện hành chưa có phương pháp xác định số ngày cung ứng để kiểm tra, và chưa có chế tài với thương nhân phân phối thiếu dự trữ.Người Đưa Tin
Điều này có nghĩa là bỏ quỹ chỉ phát huy tác dụng khi dự trữ được đo và giám sát chặt hơn hiện nay. Nếu không, nhiệm vụ làm êm giá sẽ chuyển sang một công cụ cũng đang thiếu thước đo.
Kiến nghị đi cùng một dự thảo đang soạn
Ngoài quỹ và giá cơ sở, Thanh tra Chính phủ kiến nghị hạn chế tối đa hoặc chỉ duy trì số ít thương nhân phân phối ở các địa bàn cần thiết, cho phép đại lý, cửa hàng mua từ nhiều thương nhân đầu mối, và bắt buộc công khai giá bán bằng công nghệ thông tin trong toàn hệ thống.An ninh Thủ đô
Hướng đi này trùng với một văn bản đang được soạn. Ngày 15/10, VietnamPlus đưa tin dự thảo nghị định về kinh doanh xăng dầu của Bộ Công Thương đề xuất Nhà nước không công bố giá cơ sở định kỳ, để thương nhân tự quyết giá bán và phải công bố giá mới trước ít nhất 30 phút. Dự thảo cũng đề xuất bỏ Quỹ bình ổn khỏi danh mục biện pháp bình ổn và chấm dứt trích, chi quỹ từ ngày 1/1/2027.VietnamPlus Đây là nội dung dự thảo tại thời điểm đưa tin, có thể còn thay đổi trước khi ban hành.
Vì vậy, Kết luận 769 nên được đọc như một bộ bằng chứng đặt lên bàn đúng lúc nghị định mới đang được hoàn thiện. Kết luận không tự tạo ra cơ chế mới. Nghị định thay thế Nghị định 83/2014/NĐ-CP, nếu được ban hành, mới là văn bản quyết định.
Ai thu hẹp, ai gánh thêm nếu kiến nghị thành quy định
Nếu nghị định mới đi theo hướng kiến nghị thanh tra, ba nhóm sẽ thay đổi theo những cách khác nhau.
Thương nhân phân phối trung gian là nhóm bị thu hẹp rõ nhất. Kiến nghị hạn chế tối đa số thương nhân phân phối nhắm thẳng vào tầng đứng giữa đầu mối và cửa hàng, nơi phần lớn giao dịch mua bán ngang diễn ra.
Thương nhân đầu mối được trao quyền tự công bố giá nhưng phải gánh nhiều hơn. Kiến nghị yêu cầu duy trì và nâng mức dự trữ bắt buộc với đầu mối, đồng thời tập trung phát triển các đầu mối có quy mô lớn và tiềm lực tài chính thực chất. Giữ thêm hàng trong kho nghĩa là cần thêm vốn lưu động. Với cổ đông các doanh nghiệp đầu mối niêm yết như Petrolimex (PLX) hay PV Oil (OIL), điều cần đọc trong nghị định mới là mức dự trữ bắt buộc và cách tính chi phí kinh doanh trong công thức giá.
Người mua xăng sẽ thấy giá phản ánh giá thế giới trực tiếp hơn. Khi không còn quỹ để đệm, một đợt tăng của giá thế giới sẽ đi vào giá bán lẻ nhanh hơn, trừ khi Nhà nước dùng giá tối đa hoặc khung giá. Ngược lại, nếu số tầng trung gian giảm và giá được công khai theo từng hệ thống, người mua có thêm cơ sở để so sánh giữa các cửa hàng.
Cần theo dõi gì
Tín hiệu quyết định là nội dung nghị định thay thế Nghị định 83/2014/NĐ-CP khi được ban hành. Nếu văn bản đó giữ mốc chấm dứt Quỹ bình ổn từ 1/1/2027 và bỏ giá cơ sở, kiến nghị trong Kết luận 769 sẽ đi vào thực tế ngay từ đầu năm tới, và mức dự trữ bắt buộc trở thành công cụ chính giữ ổn định nguồn cung. Nếu nghị định giữ lại quỹ, câu hỏi chuyển sang việc quy định có thống nhất được cách tính sản lượng hay không, vì đó là chỗ đã dẫn tới khoản chi khoảng 2.209 tỷ đồng theo hóa đơn.