Trong tháng 10, bà Trần Phương Ngọc Giao, con gái bà Cao Thị Ngọc Dung, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Vàng bạc Đá quý Phú Nhuận (HoSE: PNJ), bị bán tổng cộng 4.777.800 cổ phiếu PNJ qua hai đợt bán giải chấp.VietnamFinance Ở cả hai đợt, người đặt lệnh là công ty chứng khoán đã cho bà vay, không phải chính bà.
Nói đơn giản thì cổ phiếu đem thế chấp để vay tiền, rồi giá giảm làm tài sản bảo đảm mỏng đi. Cơ chế này vận hành giống hệt trên tài khoản của bất kỳ ai đang vay margin.
Về bức tranh doanh nghiệp, PNJ vẫn có một năm hai chiều. Lũy kế 9 tháng, doanh thu thuần đạt 32.704 tỷ đồng, tăng 29% so với cùng kỳ. Lãi sau thuế đạt 471 tỷ đồng, giảm 71%, trong đó riêng quý III lỗ sau thuế 258 tỷ đồng.CafeF Đó là bối cảnh của các giao dịch dưới đây.
Hai đợt trong 22 ngày
Đợt thứ nhất diễn ra phiên 8/10. Chứng khoán VNDIRECT bán giải chấp 2,94 triệu cổ phiếu PNJ của bà Giao bằng phương thức khớp lệnh.CafeF Số cổ phiếu bà nắm giảm từ 14.644.221 xuống 11.704.221 đơn vị, tỷ lệ sở hữu từ 2,86% xuống 2,29%.VietnamFinance Lượng bán giải chấp tương đương khoảng 13,5% khối lượng khớp của cả phiên.
Đợt thứ hai bắt đầu bằng một thông báo. Ngày 30/10, Chứng khoán MB (MBS) thông báo dự kiến bán giải chấp 2,17 triệu cổ phiếu PNJ của bà Giao, bằng khớp lệnh hoặc thỏa thuận. Việc bán tính từ 30/10 và kéo dài tới khi khách hàng hoàn tất nghĩa vụ thanh toán hoặc tài khoản đáp ứng tỷ lệ ký quỹ theo quy định.VnBusiness
Ngay trong phiên 30/10, theo báo cáo kết quả giao dịch, công ty chứng khoán đã khớp bán 1.837.800 cổ phiếu, thấp hơn lượng dự kiến khoảng 332.000 cổ phiếu. Bà Giao còn 9.866.421 cổ phiếu, tương ứng 1,93% vốn điều lệ.VietnamFinance Lượng này chiếm gần 19,6% khối lượng khớp của phiên, khi PNJ đóng cửa ở 15.500 đồng, giảm 3,43%.
Cộng hai đợt, bà Giao đã bị bán khoảng 32,6% số cổ phiếu bà nắm trước đợt đầu tiên, và tỷ lệ sở hữu từ 2,86% xuống 1,93% trong 22 ngày.
Giữa hai đợt, giá PNJ đi từ 18.250 đồng xuống 15.500 đồng, giảm 15,1%. Giá đã yếu từ đầu tháng, nên khó tách phần nào do lệnh bán giải chấp, phần nào do các yếu tố khác.
Vì sao người bán lại là công ty chứng khoán
Khi vay ký quỹ, nhà đầu tư dùng chính cổ phiếu trong tài khoản làm tài sản bảo đảm cho khoản vay. Tỷ lệ ký quỹ là phần tài sản thực của nhà đầu tư so với tổng giá trị tài sản trên tài khoản. Giá giảm thì tài sản bảo đảm giảm theo, trong khi khoản nợ giữ nguyên, nên tỷ lệ này tụt xuống.
Quy chế kèm Quyết định 87/QĐ-UBCK năm 2017 đặt khung cho cơ chế này. Tỷ lệ ký quỹ ban đầu do công ty chứng khoán quy định, không thấp hơn 50%; tỷ lệ duy trì không thấp hơn 30%. Khi tài khoản xuống dưới mức duy trì, công ty gọi ký quỹ bổ sung và khách hàng phải bổ sung trong thời hạn công ty yêu cầu, tối đa 3 ngày làm việc.Luật Việt An Quá hạn mà khách hàng không bổ sung, hoặc bổ sung không đủ, công ty chứng khoán có quyền bán một phần hoặc toàn bộ cổ phiếu thế chấp để thu hồi nợ.
Quy chế cho phép công ty chứng khoán giao dịch cổ phiếu thế chấp theo chỉ định của khách hàng, trừ trường hợp phải bán để thu hồi nợ vay. Bán giải chấp chính là ngoại lệ đó: chủ tài khoản vẫn đứng tên trên báo cáo, nhưng quyết định bán thuộc về bên cho vay.
Điều này cũng giải thích vì sao lượng khớp phiên 30/10 thấp hơn lượng dự kiến. Thông báo của MBS ghi rằng số lượng bán thực tế có thể nhiều hoặc ít hơn, tùy biến động giá làm thay đổi giá trị tài sản bảo đảm tại thời điểm xử lý.Báo Pháp luật Việc bán cũng có thể không diễn ra nếu khách hàng bổ sung tài sản để đưa tỷ lệ ký quỹ về mức an toàn.VnBusiness Con số 2,17 triệu là ước tính tại thời điểm thông báo.
Tháng 9 và tháng 10: hai loại giao dịch khác nhau
Trước hai đợt giải chấp, những người khác trong gia đình Chủ tịch đã có các giao dịch bán lớn, nhưng đó là bán chủ động. Ngày 11/9, bà Trần Phương Ngọc Thảo, Phó Chủ tịch HĐQT PNJ, bán 7 triệu cổ phiếu. Từ 11 đến 18/9, bà Trần Phương Ngọc Hà, một người con gái khác của bà Dung, hoàn tất bán 18 triệu cổ phiếu.VietnamFinance Theo thông tin công bố, hai giao dịch này nhằm thu xếp nguồn vốn để gia đình bà Dung cho PNJ vay, bổ sung vốn lưu động.CafeF
Khoản vay đó đã xuất hiện trên sổ sách. Theo báo cáo tài chính hợp nhất quý III/2026, PNJ vay bà Cao Thị Ngọc Dung 700 tỷ đồng, lãi suất 10%/năm, đáo hạn ngày 25/9/2027.CafeF Ông Cao Ngọc Duy, em trai bà Dung, bán 9 triệu cổ phiếu trong hai phiên 1 và 2/10 để giải quyết nhu cầu tài chính cá nhân.VnBusiness
Tại ĐHĐCĐ bất thường ngày 21/10, bà Dung cho biết gia đình bán cổ phần để huy động tiền cho công ty vay. Về việc cổ phiếu của con gái bị bán giải chấp, bà nói đó là tình huống rủi ro tài chính ngoài ý muốn của gia đình, và tài sản của gia đình cũng chịu ảnh hưởng khi giá giảm như các cổ đông khác.Báo Pháp luật
Cùng là cổ phiếu rời tay người nhà lãnh đạo, nhưng bản chất khác nhau. Giao dịch tháng 9 do chủ tài khoản đăng ký, chọn thời điểm và nêu mục đích. Hai đợt tháng 10 của bà Giao do công ty chứng khoán thực hiện theo hợp đồng vay, khi tài khoản không còn đủ tỷ lệ ký quỹ.
Sở hữu của gia đình sau bảy tuần
Cộng các giao dịch chủ động và hai đợt giải chấp, các thành viên gia đình Chủ tịch đã bán ra hoặc bị bán gần 38,78 triệu cổ phiếu PNJ, trong đó 34 triệu cổ phiếu là bán chủ động và gần 4,78 triệu cổ phiếu là bán giải chấp.VietnamFinance Với khoảng 511,7 triệu cổ phiếu lưu hành, lượng này tương đương khoảng 7,6%.
Theo báo cáo giao dịch ngày 2/11, ba người được kê khai còn nắm tổng cộng 35.895.903 cổ phiếu, tương đương 7,01% vốn điều lệ: bà Dung 2,93%, bà Thảo 2,15% và bà Giao 1,93%.VietnamFinance Con số 7,01% chỉ gồm ba người này, không phải toàn bộ người có liên quan.
Một biến số khác lớn hơn mọi giao dịch trên: ĐHĐCĐ bất thường tháng 10 đã thông qua phương án phát hành riêng lẻ tối đa 550 triệu cổ phiếu cho nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp, để bổ sung vốn lưu động và trả nợ vay.VnBusiness Mức tối đa này lớn hơn lượng cổ phiếu đang lưu hành, nên nếu phát hành đủ, cơ cấu cổ đông sẽ đổi nhiều hơn mọi giao dịch của gia đình cộng lại.
Điều này nghĩa là gì với người đang vay margin
Tài khoản của bà Giao không đặc biệt về mặt cơ chế. Khi tỷ lệ ký quỹ xuống dưới mức duy trì đã thỏa thuận, công ty chứng khoán gọi bổ sung, và hết hạn mà chưa đủ thì công ty được bán.
Theo quy chế, hợp đồng mở tài khoản ký quỹ phải ghi rõ tỷ lệ ban đầu, tỷ lệ duy trì, thời hạn bổ sung tài sản và cách công ty liên hệ để gọi ký quỹ, bán giải chấp. Trước khi bán, công ty chứng khoán phải thông báo cho khách hàng, và sau khi bán phải gửi sao kê kết quả.Luật Việt An
Mức 30% chỉ là sàn. Mỗi công ty chứng khoán tự đặt tỷ lệ duy trì, nên cùng một danh mục có thể an toàn ở nơi này mà đã bị gọi bổ sung ở nơi khác. Với người vay, các thông tin đáng thuộc lòng là tỷ lệ duy trì, mức tỷ lệ cho phép công ty bắt đầu bán và số ngày được bổ sung. Chúng quyết định một đợt giảm giá chỉ làm danh mục mỏng đi, hay biến thành lệnh bán mà chủ tài khoản không đặt.
Kết luận của bài khá cơ học: khi giá giảm và tỷ lệ ký quỹ không được bù, người quyết định bán là bên cho vay, với bà Giao cũng như với mọi tài khoản margin khác. Những mốc đáng theo dõi tiếp theo: báo cáo kết quả giao dịch mới của bà Giao, cho biết đợt bán theo thông báo của MBS đã dừng hay còn tiếp, và tiến độ đợt phát hành riêng lẻ tối đa 550 triệu cổ phiếu, quyết định cơ cấu cổ đông của PNJ đổi tới đâu.