Hãy hình dung buổi sáng bạn đổ xăng một giá, buổi chiều quay lại đúng cây xăng đó đã thấy giá khác, còn cửa hàng bên kia đường niêm yết mức thứ ba. Đó là cảnh mà ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), nói người tiêu dùng sẽ phải làm quen nếu nghị định mới có hiệu lực. Ông phát biểu tại hội nghị lấy ý kiến rộng rãi sáng 30/9 về dự thảo nghị định thay thế các nghị định hiện hành về kinh doanh xăng dầu.Vietstock
Trước khi đi sâu, cần nói rõ văn bản này đang ở giai đoạn nào. Đây là phiên bản thứ 14 của dự thảo, được hoàn thiện sau 4 lần xin ý kiến thành viên Chính phủ.VTV Văn bản đang được lấy ý kiến, chưa ban hành và chưa có ngày hiệu lực. Vì vậy, mọi thay đổi phân tích dưới đây chỉ thành hiện thực nếu bản cuối mà Bộ Công Thương trình Chính phủ giữ nguyên các nội dung này.
Theo dõi chính sách, tôi thấy cách hữu ích nhất là đặt cơ chế đang chạy và cơ chế trong dự thảo cạnh nhau, rồi hỏi cùng một bộ câu hỏi: ai quyết giá, giá đổi khi nào, người mua so vào đâu, nơi xa kho được bán cao hơn bao nhiêu, và Nhà nước còn giữ công cụ gì.
Cơ chế hiện hành: mức trần trở thành giá chung
Hiện nay, liên Bộ Công Thương và Bộ Tài chính công bố giá cơ sở theo từng kỳ điều hành, thường vào chiều thứ Năm. Về pháp lý, doanh nghiệp được tự quyết giá bán, miễn là không cao hơn mức Nhà nước công bố.Tuổi Trẻ
Trên thực tế, mức trần đó gần như trở thành giá chung. Ở kỳ điều hành ngày 24/9, Petrolimex, PV OIL và Saigon Petro cùng niêm yết xăng E5 RON 92 ở mức 26.390 đồng/lít, đúng bằng giá cơ sở.Tuổi Trẻ PGS.TS Ngô Trí Long, chuyên gia kinh tế, nhận xét người tiêu dùng thường thấy các cây xăng đổi giá gần như cùng lúc và với mức giá giống nhau.Vietnamnet
Cơ chế này có một điểm mạnh rõ ràng: người mua luôn có một con số để đối chiếu. Điểm yếu cũng rõ không kém. Giá chỉ đổi theo nhịp kỳ điều hành, còn doanh nghiệp có chi phí thấp không có lý do gì để bán rẻ hơn mức trần.
Ai quyết giá: từ một con số sang một công thức
Theo dự thảo, Nhà nước không công bố giá cơ sở định kỳ nữa mà chuyển sang kiểm tra, giám sát. Thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối đủ điều kiện được tự quyết định, công bố và kê khai giá bán.Vietstock
Giá bán lẻ vẫn được tính theo công thức gồm giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và thuế. Điều dự thảo thay đổi là người nắm từng phần. Doanh nghiệp tự xác định giá mua, chi phí tạo nguồn và tự quyết lợi nhuận. Riêng chi phí kinh doanh định mức do Bộ Công Thương công bố mức khởi điểm, doanh nghiệp điều chỉnh hằng năm theo CPI, và cứ 3 năm Bộ rà soát lại dựa trên báo cáo kiểm toán độc lập.Vietstock Thuế và phí vẫn do Nhà nước quy định.
Ông Linh tóm lại tại hội nghị rằng doanh nghiệp hoàn toàn quyết định giá bán lẻ, còn Nhà nước chỉ quy định chi phí kinh doanh định mức.VTV Ông Nguyễn Việt Sơn, Thứ trưởng Bộ Công Thương, nhấn mạnh mục tiêu là để giá xăng dầu phản ánh tương đối đầy đủ biến động thị trường, trong khi Nhà nước tăng công khai, minh bạch và giám sát.Vietstock
Giá đổi bất cứ lúc nào, người mua tự so
Đây là thay đổi người đổ xăng sẽ cảm nhận đầu tiên. Thay vì chờ chiều thứ Năm, giá có thể đổi bất cứ khi nào doanh nghiệp thấy cần. Dự thảo yêu cầu doanh nghiệp công bố giá trước thời điểm điều chỉnh, kê khai trong vòng một ngày làm việc và kết nối dữ liệu giá với cơ quan quản lý.Vietstock
Cơ quan chức năng khi đó chuyển sang hậu kiểm, tức là kiểm tra doanh nghiệp có áp dụng đúng công thức tính giá không, niêm yết ra sao, đặc biệt là hóa đơn điện tử.Znews Nói cách khác, việc theo dõi giá không còn nằm ở một bảng công bố chung mà nằm trong dữ liệu từng doanh nghiệp gửi lên.
Mặt được là giá trong nước bám sát thế giới hơn, tránh cảnh chênh lệch dồn lại rồi bật lên một lần vào kỳ điều hành. Mặt chịu là người mua mất đi một con số chung để biết mình đang trả đắt hay rẻ. Ông Linh cũng nói thẳng rằng người tiêu dùng sẽ phải chủ động so sánh giữa các cửa hàng và hệ thống trước khi mua.Vietstock
Vùng xa kho: mức 2% không đổi, cái mốc thì đổi
Dự thảo cho phép thương nhân đầu mối bán cao hơn ở địa bàn xa cảng, xa kho, nhưng không quá 2% so với mức giá do chính doanh nghiệp công bố cùng thời điểm.Vietstock Nhiều người đọc con số 2% như một quy định mới. Thực ra nó đã có từ trước: theo quy định hiện hành, ở địa bàn xa, đầu mối được bán cao hơn nhưng không vượt quá 2% giá điều hành công bố cùng thời điểm.Znews
Đó chính là nguồn gốc của giá "vùng 2". Ở kỳ 24/9, một doanh nghiệp niêm yết E5 RON 92 vùng 1 là 26.390 đồng/lít và vùng 2 là 26.910 đồng/lít, tức cao hơn khoảng 1,97%, sát mức 2% cho phép.Tuổi Trẻ
Điểm thay đổi thật sự nằm ở cái mốc để cộng 2%. Hiện nay, mốc đó là giá Nhà nước công bố, giống nhau cho mọi doanh nghiệp, nên người ở vùng xa biết chắc mình không phải trả quá bao nhiêu. Theo dự thảo, mốc đó là giá từng doanh nghiệp tự công bố. Khi mốc do doanh nghiệp tự đặt, giới hạn 2% chỉ còn ràng buộc khoảng cách giữa vùng gần và vùng xa trong cùng một hệ thống, chứ không ràng buộc mức giá tuyệt đối nữa.
Lớp bảo vệ cho người ở nơi ít cửa hàng vì vậy chuyển từ mức trần sang cạnh tranh. Trong khi đó, cạnh tranh lại yếu nhất đúng ở những nơi này. Chính ông Linh lưu ý cơ chế mới có thể tạo chênh lệch giá giữa các khu vực, nhất là nơi có ít doanh nghiệp hoặc ít cửa hàng.Vietstock
Dự thảo có thêm một chốt chặn: thương nhân phân phối không được bán cao hơn giá của đầu mối có mức giá cao nhất trên địa bàn.Vietstock Tuy nhiên, mức trần này vẫn do chính các đầu mối đặt ra. Số người đặt giá cũng có thể ít đi, vì dự thảo nâng điều kiện với đầu mối, trong đó có duy trì dự trữ 20 ngày và phân giao tổng nguồn tối thiểu 300.000 m³ mỗi năm trong 2 năm liên tiếp, không đạt sẽ bị rút giấy phép.Công Thương Theo Vietnamnet, nếu áp dụng ngay, thị trường sẽ chỉ còn 14–15 thương nhân đầu mối, và ông Long cảnh báo tự do định giá ở một thị trường tập trung cao có thể chỉ chuyển quyền định giá từ Nhà nước sang một số doanh nghiệp lớn.Vietnamnet
Cửa hàng bán lẻ và đầu mối: ai chia phần lợi nhuận
Với cửa hàng bán lẻ, cơ chế hiện hành đang gây khó. Theo Nhân Dân, nhiều doanh nghiệp phân phối đang chịu mức chiết khấu về 0 và kinh doanh không có lãi.Nhân Dân Khi giá bán lẻ bị chặn ở mức trần còn giá bán buôn đi sát trần, phần còn lại cho cửa hàng có lúc gần như bằng không.
Ông Linh cho rằng cơ chế mới giúp cửa hàng có thêm dư địa xử lý chiết khấu và chi phí kinh doanh.Vietstock Phía nhà phân phối lại nhìn thấy rủi ro khác. Ông Nguyễn Xuân Thắng, Giám đốc Công ty TNHH Xăng dầu Hải Âu Phát, lo rằng khi phần lợi nhuận do đầu mối xác định, chiết khấu cho cửa hàng có thể bị kéo xuống rất thấp, thậm chí 0 đồng. Ông đề nghị để từng thương nhân tự xác định phần lợi nhuận của mình.Vietnamnet
Petrolimex, đầu mối lớn nhất, cũng góp ý về khâu này. Đại diện doanh nghiệp lưu ý rằng nếu nhà phân phối vừa điều chỉnh giá xong mà đầu mối giảm giá ngay sau đó, giá của nhà phân phối có thể cao hơn giá đầu mối, tức vi phạm chốt chặn nói trên mà không do lỗi của mình. Doanh nghiệp đề nghị quy định cụ thể thời điểm và cơ chế điều chỉnh giá.Vietstock
Với nhà đầu tư, hai đầu mối có cổ phiếu niêm yết là Petrolimex (PLX trên HoSE) và PV OIL (OIL trên UPCoM). Thay đổi đáng chú ý nhất với họ là dòng lợi nhuận trong công thức giá, từ một khoản nằm sẵn trong giá cơ sở chuyển thành khoản doanh nghiệp tự quyết. Quyền này có hai chiều: nó mở thêm biên lợi nhuận ở nơi ít cạnh tranh, nhưng cũng buộc doanh nghiệp giảm giá ở nơi cạnh tranh gắt. Kết quả ròng còn tùy bản cuối của nghị định và cách thị trường phản ứng, nên lúc này chưa thể quy đổi thành con số lợi nhuận cụ thể.
Công cụ Nhà nước còn giữ trong tay
Dự thảo không bỏ bình ổn. Cơ chế bình ổn có thể được kích hoạt khi giá tăng hoặc giảm liên tục trong 1–4 tuần, hoặc biến động cộng dồn từ 15–20% trở lên trong thời gian ngắn.Nhân Dân Petrolimex đề nghị chọn một ngưỡng cố định thay vì khoảng 15–20%.Vietstock Góp ý này quan trọng, bởi một khoảng để ngỏ trao quyền cân nhắc cho cơ quan điều hành, còn một ngưỡng cố định giúp cả doanh nghiệp lẫn người mua biết trước khi nào Nhà nước vào cuộc.
Bộ Công Thương cũng đề xuất chuyển tiền quỹ bình ổn từ doanh nghiệp đầu mối sang tài khoản tại Kho bạc Nhà nước do Bộ quản lý. Theo ông Linh, thứ tự ưu tiên là thuế, phí, dự trữ quốc gia và phân giao tổng nguồn tối thiểu; chỉ trong trường hợp đặc biệt Nhà nước mới dùng nguồn lực tài chính để bình ổn.Znews
Thuế là công cụ đang được dùng ngay lúc này. Ngày 30/9, Chính phủ ban hành Nghị quyết 43/2026/NQ-CP, có hiệu lực từ 1/10 đến hết 31/12/2026.24h Nghị quyết giữ thuế nhập khẩu ưu đãi MFN, thuế bảo vệ môi trường và VAT với xăng dầu ở mức 0. Thuế tiêu thụ đặc biệt vẫn áp dụng: xăng khoáng 10%, E5 8%, E10 7%.VnExpress Trong công thức mới, thuế vẫn là phần duy nhất Nhà nước quyết hoàn toàn, nên đây cũng là đòn bẩy nhanh nhất còn lại trong tay cơ quan điều hành.
Ai được, ai chịu
Đặt hai cơ chế cạnh nhau, có thể thấy dự thảo bản 30/9 không làm giá xăng rẻ đi hay đắt lên một cách đồng loạt. Điều nó làm là chia lại lợi và thiệt theo mức độ cạnh tranh ở từng nơi.
Người đổ xăng ở thành phố, nơi nhiều hệ thống cạnh tranh nhau, là nhóm có lợi rõ nhất. Khi không còn mức trần chung để bám vào, doanh nghiệp chi phí thấp có lý do để bán rẻ hơn, và người mua có lựa chọn ngay trên đường đi.
Người ở nơi ít cửa hàng hoặc xa kho là nhóm chịu rủi ro lớn nhất. Họ mất mức trần do Nhà nước đặt, chỉ còn giới hạn 2% trên mức giá doanh nghiệp tự công bố, trong khi quanh họ có ít đối thủ để kéo giá xuống.
Cửa hàng bán lẻ đứng ở giữa. Họ thoát khỏi thế bị ép giữa trần bán lẻ và giá bán buôn, nhưng nếu đầu mối nắm quyền chia phần lợi nhuận thì chiết khấu vẫn có thể về 0. Trong khi đó, các đầu mối lớn có hạ tầng và chi phí thấp là bên có thêm nhiều công cụ nhất: tự quyết lợi nhuận, dùng giá để giành khách, và điều kiện vào ngành khắt khe hơn có thể làm số đối thủ ít đi.
Hướng đi này sẽ chỉ đổi nếu bản cuối trình Chính phủ sửa ở những chỗ then chốt. Đáng theo dõi là ngưỡng kích hoạt bình ổn được chốt cố định hay giữ khoảng 15–20%, dự thảo có quy định thời điểm điều chỉnh giá như Petrolimex đề nghị hay không, và phần lợi nhuận được chia giữa đầu mối với nhà phân phối theo cách nào. Nếu bản cuối có thêm yêu cầu công khai giá từng cửa hàng theo thời gian thực, lớp bảo vệ cho người ở nơi ít cạnh tranh sẽ dày hơn. Còn từ nay đến 31/12, thuế xăng dầu vẫn được giữ ở mức 0 theo Nghị quyết 43, dù nghị định mới đi nhanh hay chậm.