Theo số ước tính của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) công bố sáng 2/10, xuất khẩu cá tra tháng 9/2026 đạt khoảng 214 triệu USD, tăng 18,6% so với cùng kỳ. Cùng tháng, toàn ngành thủy sản chỉ tăng 11,9%, đạt khoảng 1,135 tỷ USD.TNCK Nhìn vào con số này, rất dễ đi thẳng tới kết luận rằng doanh nghiệp cá tra sắp có một quý tốt.
Tuy nhiên, giữa doanh thu xuất khẩu của cả ngành và lợi nhuận của từng doanh nghiệp còn những lớp lọc như thị trường mà doanh nghiệp bán vào, mức thuế khi hàng vào Mỹ và giá cá nguyên liệu. Quý II vừa qua đã cho thấy chúng có sức nặng ra sao. Bài viết đi từ con số 18,6% xuống từng lớp, rồi tới mốc dữ liệu sẽ cho câu trả lời.
Con số của một tháng, chưa phải xu hướng cả năm
Điều đầu tiên cần đặt đúng là khung thời gian. Lũy kế 9 tháng, cá tra đạt khoảng 1,74 tỷ USD, tăng 10,7%. Tôm, mặt hàng chiếm khoảng 41% xuất khẩu thủy sản, đạt 3,75 tỷ USD, tăng 11%.TNCK Tính cả năm, cá tra vẫn tăng chậm hơn tôm một chút, và khác biệt chỉ thực sự nổi lên trong riêng tháng 9.
Vì vậy, mức 18,6% nên được đọc là tín hiệu của một tháng, chưa phải xu hướng đã được xác lập. Đây cũng là số ước tính của hiệp hội, chưa phải số liệu hải quan chính thức. Hai điểm này không làm con số kém giá trị, nhưng chúng quyết định mức độ tin cậy mà nhà đầu tư nên gán cho nó.
Vì sao cá tra tăng nhanh hơn mặt bằng ngành
Lực lớn nhất theo VASEP đến từ phía cung của thế giới. Nguồn cung một số loại cá thịt trắng khai thác ngoài biển đang thắt chặt, nên người mua phải tìm loại cá thay thế.TNCK Cá tra là ứng viên tự nhiên: cùng là thịt trắng, giá rẻ hơn, và nguồn cung từ ao nuôi ổn định hơn cá đánh bắt. Theo hiệp hội, chính lợi thế giá và độ ổn định này đang khiến cá tra được quan tâm nhiều hơn.
Tại Nhật Bản, tập đoàn thủy sản Kyokuyo tiếp tục giới thiệu cá tra qua kênh phân phối chuyên nghiệp. VASEP xem đây là tín hiệu đáng chú ý nhưng cũng nói rõ thị trường này còn nhỏ, nên không nên coi nó là động lực chính của tháng 9.
Yếu tố còn lại nằm ở địa lý của dòng hàng. Tính cho toàn ngành thủy sản, Trung Quốc và Hồng Kông nhập khoảng 315 triệu USD trong tháng 9, tăng 39,9%, còn ASEAN đạt gần 84 triệu USD, tăng 45,4%. Ở chiều ngược lại, Mỹ giảm 3,4% xuống 176 triệu USD, EU giảm 12,8% và Nhật Bản giảm 13,7%.CafeBiz Theo tính toán của VASEP, phần tăng thêm từ Trung Quốc và Hồng Kông đóng góp khoảng 62% mức tăng kim ngạch toàn ngành.
Cần lưu ý đây là số của cả ngành, nên không thể dùng nó để suy ra cá tra sang từng nước tăng bao nhiêu. Số riêng cho cá tra gần nhất là của tháng 8: cá tra sang Mỹ chỉ còn 12,5 triệu USD, giảm 54,8%, trong khi Trung Quốc đã là thị trường lớn nhất với mức tăng 26,5% sau 8 tháng.TNCK Hướng đi của cá tra vì thế khớp với hướng của cả ngành: sang châu Á nhiều hơn, sang Mỹ ít đi.
Lợi ích không chia đều cho các doanh nghiệp
Mức tăng 18,6% là số bình quân. Từng doanh nghiệp lại bán vào những thị trường khác nhau và chịu mức thuế khác nhau khi hàng vào Mỹ, nên phần hưởng lợi của mỗi bên không giống nhau.
Khác biệt rõ nhất nằm ở thuế chống bán phá giá. Ngày 12/8, Bộ Thương mại Mỹ công bố kết quả cuối cùng của kỳ rà soát thứ 21, theo đó Nam Việt (ANV) chịu mức 0,84 USD/kg, gấp hơn 3,6 lần mức sơ bộ 0,23 USD/kg. Từ ngày 13/8, đây là mức ký quỹ mới áp cho hàng của Nam Việt vào Mỹ.Vietstock Vĩnh Hoàn (VHC) ở vị thế khác hẳn, vì là doanh nghiệp cá tra duy nhất được miễn thuế chống bán phá giá.TNCK
Lợi thế thuế đó lại đi kèm một nghịch lý. Báo cáo tháng 8 của Vĩnh Hoàn cho thấy doanh thu từ Mỹ vẫn là 231 tỷ đồng nhưng giảm 15% so với cùng kỳ, trong khi Trung Quốc chỉ đóng góp 113 tỷ đồng dù tăng 56%.Nhipsongnhadat Nói cách khác, Vĩnh Hoàn có lợi thế ở đúng thị trường đang co lại, còn phần tăng nhanh ở Trung Quốc vẫn chiếm tỷ trọng nhỏ. Nam Việt không công bố doanh thu theo thị trường hằng tháng, và I.D.I (IDI) cũng không có số liệu cơ cấu thị trường công khai gần đây, nên chưa thể định lượng mức hưởng lợi của hai doanh nghiệp này theo từng thị trường.
Trong phiên sáng 2/10, giá cổ phiếu phản ứng không theo trật tự đó. Nam Việt, doanh nghiệp chịu thuế Mỹ cao hơn, đang đứng ở giá trần 17.000 đồng, tăng 6,92%, với gần 2 triệu cổ phiếu khớp lệnh, gấp hơn 4 lần cả phiên 1/10. Vĩnh Hoàn đang tăng 1,2%, I.D.I tăng 2,44%, trong lúc VN-Index giảm 0,94%. Có vài cách giải thích cho mức chênh này. Dòng tiền ngắn hạn có thể đang mua theo con số chung của ngành, và cổ phiếu có vốn hóa nhỏ hơn như ANV thường phản ứng mạnh hơn khi có tin. Cũng có thể thị trường kỳ vọng Nam Việt chuyển hàng sang châu Á nhanh hơn để tránh mức thuế ở Mỹ. Số liệu hiện có chưa đủ để nói cách giải thích nào đúng, và việc giá tăng ngay sau khi VASEP công bố số liệu chưa phải bằng chứng về quan hệ nhân quả.
Doanh thu tăng chưa chắc thành lợi nhuận
Đây là chỗ con số xuất khẩu không trả lời được. Quý II/2026, doanh thu của Nam Việt tăng 12% lên khoảng 1.937 tỷ đồng, nhưng lợi nhuận sau thuế giảm gần 60% còn 134,8 tỷ đồng. Nguyên nhân là biên lợi nhuận gộp co từ khoảng 27,9% xuống 15,6%.TNCK Cùng quý, Vĩnh Hoàn tăng doanh thu 7,8% lên 3.457 tỷ đồng, và biên gộp cải thiện từ 19,7% lên 20,5%.
Hai doanh nghiệp cùng tăng doanh thu nhưng đi theo hai hướng lợi nhuận trái ngược. Điều đáng chú ý là khác biệt này xuất hiện ngay cả trước khi mức ký quỹ 0,84 USD/kg có hiệu lực từ giữa tháng 8, tức là quý II của Nam Việt chưa phản ánh đầy đủ chi phí thuế mới.
Chi phí đầu vào là một phần của câu chuyện. Giá cá tra nguyên liệu tại ao ngày 1/10/2026 ở mức 30.500 đồng/kg, cao hơn khoảng 15% so với mức 26.500 đồng/kg cùng ngày năm ngoái. Khi nguyên liệu đắt lên, doanh nghiệp phải bán đắt hơn tương ứng mới giữ được biên. Việc này khó hơn khi người mua Trung Quốc có thêm lựa chọn: VASEP lưu ý Trung Quốc đã mở lại khai thác tại Hoàng Hải và Bột Hải từ đầu tháng 9.CafeBiz Vì thế, tăng trưởng cao của Việt Nam ở thị trường này có thể đi cùng sức ép về giá bán.
Chính VASEP dự báo quý IV giảm nhịp
Hiệp hội không coi tháng 9 là điểm khởi đầu của một chu kỳ tăng mới. VASEP dự báo xuất khẩu quý IV sẽ giảm nhịp vì nhiều đơn hàng phục vụ tiêu dùng cuối năm đã được giao sớm, và cả năm đạt khoảng 12 tỷ USD. Theo hiệp hội, tôm, cá tra và cá rô phi đều đang đối mặt với hạn chế về nguyên liệu.TNCK Điều này có nghĩa ngay cả khi nhu cầu vẫn còn, khả năng đáp ứng đơn hàng có thể bị giới hạn.
Ghép các mảnh lại, bức tranh khá rõ. Cá tra đang được lợi từ việc nguồn cá thịt trắng đánh bắt thắt lại và từ dòng hàng chuyển sang châu Á. Lợi ích đó chưa chia đều: doanh nghiệp có lợi thế thuế ở Mỹ lại đang thấy thị trường Mỹ co lại, còn doanh nghiệp chịu thuế cao phải đẩy hàng sang những thị trường mà giá bán có nguy cơ bị ép. Quan trọng hơn, doanh thu xuất khẩu tăng chưa chứng minh được lợi nhuận tăng, như quý II của Nam Việt đã cho thấy.
Mốc dữ liệu sẽ trả lời
Số liệu hiện có chưa đủ để kết luận cá tra đã bước vào chu kỳ lợi nhuận mới. Câu trả lời nằm ở báo cáo tài chính quý III của các doanh nghiệp cá tra niêm yết, dự kiến công bố trong tháng 10. Đây cũng là quý đầu tiên phản ánh mức ký quỹ 0,84 USD/kg áp cho hàng của Nam Việt vào Mỹ.
Chỉ số cần đặt cạnh nhau là biên lợi nhuận gộp quý III so với mức 15,6% của quý II. Nếu biên của Nam Việt nhích lên trong khi doanh thu vẫn tăng, phần tăng của xuất khẩu đã bắt đầu chuyển thành lợi nhuận. Nếu biên tiếp tục co, mức tăng 18,6% của tháng 9 chủ yếu phản ánh khối lượng hàng bán ra, chưa phản ánh tiền lãi về cho cổ đông. Với Vĩnh Hoàn, điểm cần theo dõi là tỷ trọng doanh thu từ Trung Quốc có đủ lớn để bù cho phần sụt giảm ở Mỹ hay không.