Lần gần nhất Mỹ và Iran hứa mở lại eo biển Hormuz, lời hứa đó chỉ trụ được chưa đầy một tháng. Giờ Iran đưa ra một kế hoạch mới: eo biển mở lại vào cuối ngày thứ bảy nếu Washington làm trước phần việc của mình. Chính Ngoại trưởng Iran nói đề xuất này giống bản ghi nhớ tháng 6.
Thị trường dầu phản ứng khá dè dặt. Tính tới tối 25/9 (giờ Việt Nam), giá dầu Brent vẫn quanh 104,93 USD/thùng, cao hơn khoảng 1% so với mức đóng cửa 103,87 USD của tuần trước. Để hiểu vì sao một lời đề nghị mở lại tuyến vận tải dầu quan trọng nhất thế giới chưa kéo được giá xuống, cần đi lại từ đầu hành trình.
Bản ghi nhớ 17/6: một lời hứa có thời hạn
Ngày 17/6, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký bản ghi nhớ 14 điểm do Pakistan làm trung gian. Theo điều 5, Iran cam kết "nỗ lực hết sức" để tàu thương mại qua eo biển không mất phí trong 60 ngày, đồng thời gỡ mìn và dỡ các chướng ngại quân sự trong 30 ngày. Đổi lại, Mỹ chấm dứt phong tỏa hải quân trong 30 ngày, miễn trừ trừng phạt cho dầu xuất khẩu của Iran và cho Tehran tiếp cận các khoản tiền bị phong tỏa ở nước ngoài.Al Jazeera
Brent đóng cửa ngày ký ở 79,55 USD/thùng, rồi xuống 71,99 USD ngày 26/6, tức giảm khoảng 9,5% trong hơn một tuần. Cần nói thêm rằng đà giảm đã bắt đầu từ trước đó: đầu tháng 6, Brent còn ở vùng 95 đến 98 USD. Nói cách khác, phần bù rủi ro địa chính trị được trừ dần khỏi giá cả trước và sau ngày ký, khi thị trường tin tàu sẽ sớm qua lại bình thường.
Đầu tháng 7: lời hứa đổ vỡ ở chỗ mơ hồ nhất
Điểm yếu của bản ghi nhớ lộ ra rất sớm. Văn bản không nói rõ ai có quyền quyết định tuyến đi cho tàu. Oman, nước có lãnh hải nằm trong eo biển, công bố một tuyến được Mỹ ủng hộ, cho tàu đi sát bờ Oman. Iran trước đó đã ra bản đồ riêng, buộc tàu đi gần bờ Iran và coi phía Oman là vùng hạn chế. Cuối tháng 6, một số tàu đi theo tuyến Oman bị tấn công.Al Jazeera
Sang đầu tháng 7, Mỹ cáo buộc Iran tấn công tàu thương mại, thu hồi miễn trừ dầu và mở lại các đợt không kích. Iran thì coi chính các đòn không kích ấy là hành vi vi phạm bản ghi nhớ. Theo Al Jazeera, ông Trump coi văn bản là "đã kết thúc" chưa đầy một tháng sau khi ký. Ngày 17/8, thời hạn 60 ngày trôi qua mà không có thỏa thuận cuối cùng nào.
Giá dầu phản ứng với tin xấu nhanh hơn nhiều so với tin tốt. Brent đi từ 71,99 USD ngày 6/7 lên 83,30 USD ngày 13/7, tăng khoảng 15,7% trong một tuần, riêng phiên 13/7 vọt 9,6%. Bài học thị trường rút ra khá rõ: một lời hứa mở eo biển có thể mất giá trị trong vài ngày, nên giá dầu giảm chậm khi tin tốt đến nhưng tăng nhanh khi tin xấu đến.
Từ đáy 79,45 USD ngày 5/8, Brent leo dần qua tháng 8, vượt 100 USD trong tháng 9 và lên 108,75 USD ngày 15/9. Mức này cao hơn cả đỉnh đóng cửa của đợt căng thẳng tháng 7 là 100,69 USD. Rủi ro nguồn cung mà thị trường đang định giá hiện nay còn lớn hơn lúc bản ghi nhớ vừa sụp.
Tuần 22/9 đến 25/9: Brent dưới 100 USD đúng một phiên
Ngày 22/9, tin Iran có thể mở lại eo biển trong 7 ngày nếu Washington nới sức ép bắt đầu lan ra. Trong phiên, Brent có lúc xuống 97,36 USD, rồi đóng cửa ở 99,25 USD. Nhịp giảm không giữ được lâu. Brent đóng cửa 103,08 USD ngày 23/9 và có lúc chạm 108,23 USD ngày 24/9.
Tuy nhiên, không nên đọc toàn bộ nhịp hồi này là thị trường "bác bỏ" đề xuất của Iran. Cùng những ngày đó, ông Trump phát biểu tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc và kêu gọi cô lập kinh tế hoàn toàn Iran.gCaptain Đợt trừng phạt mà Washington gọi là "D-Day kinh tế" cũng có hiệu lực, khiến các chuyến bay của Iran tới các nước vùng Vịnh bị hủy.Al-Monitor Chuỗi giá không đủ để tách riêng phần nào do trừng phạt, phần nào do lời lẽ cứng rắn, phần nào do sự nghi ngờ với đề xuất mới. Điều chắc chắn chỉ là tin về kế hoạch 7 ngày giữ Brent dưới 100 USD được đúng một phiên đóng cửa.
Ngày 24/9 theo giờ New York, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nói rõ hơn về đề xuất bên lề Đại hội đồng. "Nếu các điều kiện được đáp ứng, eo biển Hormuz sẽ mở vào cuối ngày thứ bảy và đàm phán sẽ bắt đầu lại", ông nói. Thời gian biểu chỉ bắt đầu từ ngày hôm sau khi Mỹ chấp nhận, nên chưa có ngày mở cố định.Al Jazeera
Thứ tự các bước như sau. Trước hết là ngừng bắn trên mọi mặt trận, kể cả Lebanon. Mỹ dỡ phong tỏa hải quân, gỡ trừng phạt dầu và giải phóng tài sản bị phong tỏa của Iran, ước tính ít nhất 12 tỷ USD. Sau 7 ngày, eo biển mở lại, rồi hai bên mới bàn tới chương trình hạt nhân.Inquirer
Hai lời hứa: chỗ khác và chỗ giống
Phóng viên Al Jazeera mô tả cách làm của Iran là "nén thời gian và đổi thứ tự". Chỗ khác thứ nhất là thời gian: 7 ngày thay cho lộ trình 30 ngày gỡ chướng ngại và 60 ngày miễn phí. Chỗ khác thứ hai là điều kiện đi trước. Bản tháng 6 cho hai bên thực hiện song song, còn bản mới đòi Mỹ dỡ phong tỏa và gỡ trừng phạt dầu trước khi eo biển mở.
Chỗ giống nhau mới là điều thị trường lo. Theo các nhà phân tích được Al Jazeera trích dẫn, Iran vẫn muốn đi theo cách tiếp cận cũ, trong đó Iran và Oman giữ vai trò chính trong quản lý eo biển. Ông Araghchi không công bố chi tiết về phí qua lại, tuyến đi hay cơ chế giám sát. Đó chính là khoảng trống đã làm bản ghi nhớ tháng 6 đổ vỡ.Al Jazeera
Phía Mỹ vướng ở chỗ khác. Washington muốn đưa chương trình hạt nhân vào đàm phán ngay và bàn mọi vấn đề trong một gói, thay vì tách eo biển ra trước. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nói ông không muốn mô tả cuộc tiếp xúc do Qatar làm trung gian là một bước đột phá lớn, dù việc hai bên có trao đổi đã là điều đáng kể.Al-Monitor
Lịch bầu cử Mỹ và những con tàu có hộ tống
Dù vậy, đề xuất lần này không dễ bị gạt đi. Theo AP, ông Araghchi gợi ý rằng một thỏa thuận nhanh sẽ có lợi cho ông Trump trước kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11, khi giá dầu cao đang đẩy lạm phát và chi phí sinh hoạt ở Mỹ. Ông Trita Parsi, Phó Chủ tịch điều hành Quincy Institute, người có mặt ở buổi gặp, cho rằng Mỹ có thể linh hoạt hơn nếu ông Trump thấy thỏa thuận mang lại lợi ích chính trị. Ông Parsi cũng lưu ý sự nghi ngờ sâu sắc rằng Iran chỉ muốn câu giờ để bán thêm dầu. Về phần mình, ông Trump nói không vội đạt thỏa thuận.AP
Trong lúc chờ, tàu vẫn qua eo biển dưới sự hộ tống của Mỹ. Một quan chức quốc phòng Mỹ cho biết khoảng 60 tàu thương mại đã qua Hormuz hôm 23/9, trong đó khoảng 40 tàu phối hợp với quân đội Mỹ. Tổng cộng khoảng 22 triệu thùng dầu rời eo biển, mức cao nhất trong một ngày kể từ đầu tháng 7. Reuters lưu ý chưa thể tự kiểm chứng các con số này.Asharq Al-Awsat Tuyến vận tải vì thế không đóng hoàn toàn, nhưng dòng tàu hiện dựa vào hộ tống quân sự chứ chưa dựa trên thỏa thuận nào.
Việt Nam: giá xăng không chờ câu trả lời từ New York
Giá xăng trong nước không đi theo từng phiên Brent mà theo giá thành phẩm bình quân mỗi kỳ điều hành. Từ 15 giờ ngày 24/9, xăng E5 RON92 tăng lên 26.390 đồng/lít.Báo Chính phủ Kỳ này, liên Bộ Công Thương và Tài chính không trích lập, không chi quỹ bình ổn.Báo Tin tức Các mức giảm thuế bảo vệ môi trường và thuế giá trị gia tăng với xăng dầu hiện được áp dụng đến hết ngày 30/9.Bộ Công Thương
Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới cách đọc tin. Khi không còn quỹ bình ổn đỡ giá, giá thế giới truyền vào giá bán lẻ trực tiếp hơn ở các kỳ điều hành tới. Một lời đề nghị chưa được chấp nhận không làm giảm giá xăng kỳ sau. Giá xăng, chi phí vận tải và lạm phát trong nước chỉ bớt sức ép khi eo biển mở lại thật và giữ được trạng thái mở.
Tín hiệu cho thấy lần này khác
Bức tranh lớn cho thấy thị trường dầu đang định giá đúng một điều: lời hứa mở eo biển chưa phải là eo biển đã mở. Bản ghi nhớ tháng 6 đã dạy bài học đó với cái giá khoảng 15,7% trong một tuần tháng 7. Chừng nào hai điểm then chốt chưa có bên nào nhượng bộ, phần bù rủi ro trong giá Brent còn nằm đó, bất kể tiêu đề ngoại giao tích cực tới đâu.
Tín hiệu đầu tiên là Washington có chấp nhận tách hồ sơ hạt nhân ra bàn sau hay không. Nếu Mỹ vẫn đòi gộp mọi thứ vào một gói, kế hoạch 7 ngày khó bắt đầu. Nếu Mỹ chấp nhận đàm phán theo từng giai đoạn, đồng hồ 7 ngày mới thực sự được bật.
Tín hiệu thứ hai là văn bản cuối cùng có nói rõ ai quyết định tuyến đi cho tàu hay không. Bản tháng 6 đổ vỡ vì chính câu hỏi này. Một thỏa thuận mới vẫn để ngỏ điểm đó sẽ mang theo đúng rủi ro cũ, kể cả khi eo biển mở đúng hẹn.
Tín hiệu thứ ba là số tàu qua eo biển mỗi ngày. Nếu lưu lượng quanh mức 60 tàu như hôm 23/9 giữ được và tăng lên mà không cần hộ tống, đó mới là bằng chứng tuyến vận tải đang trở lại bình thường. Với nhà đầu tư trong nước, kỳ điều hành giá xăng đầu tháng 10 sẽ là nơi đầu tiên cho thấy giá dầu thế giới đè lên chi phí sinh hoạt tới đâu, nhất là nếu các mức giảm thuế không được gia hạn sau ngày 30/9.