Đô đốc Brad Cooper, Tư lệnh Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM), hôm 28/8 thông báo lực lượng Mỹ đã dọn sạch thủy lôi mà Iran rải trong luồng hàng hải qua eo biển Hormuz, đồng thời cảnh báo bất kỳ tàu hay xuồng nào rải thủy lôi mới sẽ bị phá hủy ngay lập tức.The National Hai ngày sau, lời cảnh báo đó được thực thi. Nhưng điều đáng chú ý không nằm ở việc Iran có trả đũa hay không, mà nằm ở việc Iran chọn trả đũa bằng thứ vũ khí nào.
Sáng 31/8, câu trả lời đã rõ: tên lửa đạn đạo, không phải thủy lôi. Với thị trường dầu, đó là hai kịch bản mang hai hệ quả kinh tế hoàn toàn khác nhau, và bài viết này sẽ tách bạch vì sao.
Điều đã xảy ra trong 48 giờ qua
Chủ nhật 30/8, lực lượng Mỹ tấn công hai bệ phóng của Iran trên đảo Larak, hòn đảo nằm ngay cửa ngõ eo biển Hormuz. Đại tá Tim Hawkins, người phát ngôn CENTCOM, cho biết các đơn vị Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) bị phát hiện đang chuẩn bị phóng rocket mang thủy lôi xuống eo biển.CNBC Đây là đợt tấn công đầu tiên của Mỹ nhằm vào Iran kể từ cuối tháng 7, chấm dứt hơn một tháng tạm lắng. Chi tiết đáng chú ý không phải quy mô của hai bệ phóng, mà là thứ mà rocket trên đó mang theo: thủy lôi, không phải đầu đạn.NBC News
IRGC lập tức tuyên bố sẽ đáp trả và trừng phạt những người chịu trách nhiệm, đồng thời cáo buộc đợt tấn công làm chết và bị thương một số binh sĩ cùng dân thường, không nêu con số cụ thể.Jerusalem Post Sang thứ Hai 31/8, Iran thực hiện lời tuyên bố đó: IRGC phóng tên lửa đạn đạo vào hai căn cứ không quân có lực lượng Mỹ đồn trú tại Jordan. Quân đội Jordan cho biết đã đánh chặn 8 quả tên lửa đi vào không phận nước này, sau khi người dân nghe thấy tiếng nổ gần thành phố Aqaba.Qatar Tribune Một nguồn tin quốc phòng Mỹ nói gần như toàn bộ số tên lửa đã bị đánh chặn.Jerusalem Post
Hai bậc thang leo thang, giá dầu chỉ nghe theo một bậc
Cuộc đối đầu Mỹ - Iran đang chạy trên hai bậc thang song song, và bức tranh lớn cho thấy chúng có hệ quả kinh tế hoàn toàn khác nhau. Bậc thang thứ nhất là quân sự: tên lửa bắn vào căn cứ, máy bay không kích bệ phóng, phòng không đánh chặn. Đây là bậc thang đã chạy suốt sáu tháng và là nơi loạt tên lửa sáng 31/8 rơi vào. Nó tạo tiêu đề lớn trên báo, nhưng không lấy đi một thùng dầu nào khỏi thị trường, vì căn cứ ở Jordan không nằm trên tuyến vận chuyển dầu.
Bậc thang thứ hai là hàng hải: thủy lôi, tấn công tàu chở dầu, phong tỏa luồng. Đây mới là bậc thang chạm vào nguồn cung. Thủy lôi có một đặc tính khiến nó khác hẳn tên lửa: nó không cần ai duy trì hiện diện. Một quả tên lửa bắn xong là hết, còn một quả thủy lôi thả xuống sẽ nằm đó, buộc mọi con tàu phải dừng lại cho tới khi có người rà xong. Đó là cách chặn một tuyến hàng hải rẻ nhất, và cũng là cách khó gỡ nhất. Chính vì đặc tính này mà Mỹ đã phải mất nhiều tháng, huy động thợ lặn, lực lượng đặc nhiệm và máy bay mới dọn xong luồng.
Mức độ thiệt hại vẫn còn rất lớn. Theo Bloomberg, khoảng 8 triệu thùng dầu mỗi ngày đang bị mất so với khoảng 20 triệu thùng dầu và sản phẩm dầu từng đi qua Hormuz mỗi ngày trước chiến sự. Quá trình hồi phục còn ở giai đoạn đầu: theo Lloyd's List Intelligence, có 114 lượt tàu chở dầu qua eo biển trong tuần 17-23/8, tăng hơn 30% so với tuần liền trước, nhưng vẫn thấp hơn nhiều so với mặt bằng trước chiến sự.
Tuần 24-28/8, giá dầu Brent giảm từ 94,39 USD/thùng xuống 87,62 USD/thùng, tương đương giảm 7,17% (DB: BRENT). Cần nói rõ đây không phải cách giải thích duy nhất cho đợt giảm đó: OPEC+ đã thống nhất nâng sản lượng thêm 188.000 thùng/ngày cho tháng 9 trong cuộc họp ngày 2/8,CNBC và nhu cầu toàn cầu vẫn chưa cho tín hiệu mạnh. Dữ liệu nghiêng về phía luồng hàng hải là yếu tố chi phối trong tuần đó, vì tin dọn sạch thủy lôi và mức giảm giá rơi vào cùng cửa sổ vài phiên cuối tuần, còn quyết định của OPEC+ đã có từ đầu tháng. Nhưng cả hai yếu tố đều đang cùng đẩy giá xuống, và không thể tách riêng phần đóng góp của từng cái.
Ba nhánh cho tuần này
Sáng 31/8, giá dầu phản ứng ở mức vừa phải: dầu Brent giao tháng 11 mở tuần trên 90 USD/thùng, còn dầu WTI quanh 86 USD/thùng. Mức đó cao hơn giá đóng cửa 87,62 USD/thùng của phiên 28/8, nhưng không phải một cú bật mạnh. Thị trường đang chờ xem Iran chọn bậc thang nào tiếp theo, và ba nhánh dưới đây đều gắn với một tín hiệu quan sát được, không phải cảm nhận về mức độ căng thẳng.
Nhánh một, Iran quay lại rải thủy lôi. Tín hiệu kích hoạt: một đợt rải thủy lôi mới trong luồng vừa được dọn, hoặc số lượt tàu qua eo biển tuần này rơi xuống dưới mốc 114 lượt của tuần 17-23/8. Đây là nhánh duy nhất đưa giá dầu lên vùng ba con số một cách bền vững, vì cơ chế đã được kiểm chứng bằng chính sáu tháng vừa qua: thủy lôi buộc tàu dừng, phí bảo hiểm chiến tranh tăng, chủ tàu chọn đường vòng.
Nhánh hai, Iran giữ nguyên khuôn mẫu của sáng 31/8. Tín hiệu kích hoạt: các đợt đáp trả tiếp theo tiếp tục nhắm vào căn cứ quân sự, không nhắm vào tàu hàng, trong khi số lượt tàu qua Hormuz tiếp tục tăng. Chi phí chính trị đứng sau lựa chọn này: bắn vào một căn cứ quân sự là chuyện giữa Iran và Mỹ, còn chặn tuyến dầu của thế giới là đụng tới cả những khách hàng lớn nhất của chính Iran ở châu Á. Trong nhánh này, giá dầu giữ nguyên phần bù rủi ro địa chính trị hiện tại mà không mở rộng thêm.
Nhánh ba, đối đầu kéo dài, không ai chạm vào eo biển. Tín hiệu kích hoạt gần nhất là cuộc họp OPEC+ ngày 6/9. Nhóm này đã hoàn tất việc gỡ bỏ các đợt cắt giảm tự nguyện, và theo Bloomberg dẫn nguồn đại biểu, các nước dự kiến giữ nguyên hạn ngạch cho phần còn lại của năm 2026. Nếu cuộc họp này xác nhận hướng đó trong lúc luồng Hormuz tiếp tục thông, yếu tố dư cung sẽ quay lại chi phối và đưa giá dầu về xu hướng giảm của tuần trước.
Túi tiền người Việt chạm vào câu chuyện này ở đâu
Nhà đầu tư cá nhân Việt Nam gần như không giao dịch dầu thô trực tiếp. Với phần lớn người đọc, giá dầu đi vào danh mục qua ba cửa gián tiếp, và cả ba đều đã chuyển động.
Cửa thứ nhất là giá xăng dầu bán lẻ. Kỳ điều hành ngày 20/8 đưa dầu diesel 0,001S-V lên 30.640 đồng/lít và xăng RON 95-V lên 24.060 đồng/lít (DB: VN_DIESEL_V, VN_RON95_V). So với kỳ điều hành ngày 9/7, diesel đã tăng 28,5% còn xăng tăng 13,5%. Diesel tăng nhanh gấp đôi xăng, và đó là loại nhiên liệu mà xe tải, tàu cá và toàn bộ chuỗi vận tải hàng hóa đang đốt, nên chi phí logistics đi vào giá vốn của rất nhiều doanh nghiệp niêm yết, không chỉ nhóm dầu khí.
Cửa thứ hai là nhóm cổ phiếu nhạy với giá dầu. Giá dầu cao thường có lợi cho nhóm thượng nguồn và dịch vụ dầu khí, và gây áp lực lên nhóm tiêu thụ nhiên liệu như hàng không, vận tải, nhựa và phân bón. Trong phiên 28/8, GAS đóng cửa ở 84.200 đồng/cp, PVS ở 39.600 đồng/cp, PVD ở 19.150 đồng/cp và PLX ở 36.250 đồng/cp (DB: GAS, PVS, PVD, PLX). Hai nhóm này phản ứng ngược chiều nhau, nên một danh mục nắm cả hai sẽ thấy tác động ròng nhỏ hơn nhiều so với biến động của từng mã riêng lẻ.
Cửa thứ ba là tỷ giá. Việt Nam nhập khẩu phần lớn xăng dầu thành phẩm, nên giá dầu thế giới cao kéo theo nhu cầu ngoại tệ thanh toán nhập khẩu tăng. Tỷ giá USD/VND đóng cửa phiên 28/8 ở 26.096,50, gần như đi ngang trong tuần (DB: USD_VND). Đây là kênh truyền dẫn chậm, thường mất vài tuần mới thể hiện rõ, chứ không phản ứng ngay trong một phiên.
Với vàng, mối liên hệ yếu hơn nhiều người nghĩ. Giá vàng thế giới đóng phiên 28/8 ở 4.596,29 USD/ounce, gần như không đổi trong tuần dù tin tức Hormuz đầy trên mặt báo (DB: GOLD). Trong sáu tháng qua, biến số chi phối giá vàng là kỳ vọng lãi suất của Fed chứ không phải diễn biến vùng Vịnh. Mua vàng để phòng rủi ro Hormuz là đặt cược vào một mối liên hệ mà dữ liệu gần đây không ủng hộ mạnh.
Trước phiên 3/9
VN-Index khép tuần 24-28/8 ở 1.832,12 điểm sau năm phiên tăng liên tiếp, rồi thị trường nghỉ lễ Quốc khánh (DB: VN-INDEX). Phiên 3/9 sẽ là phiên đầu tiên hấp thụ toàn bộ chuỗi sự kiện từ 30/8 đến giờ, cộng thêm những gì xảy ra trong hai ngày còn lại của kỳ nghỉ.
Cách chuẩn bị hợp lý cho một phiên như vậy không phải là dự đoán chỉ số, mà là biết trước sẽ đọc tin theo tiêu chí nào. Ba tín hiệu sau đây phân giải được ba nhánh ở trên, và đều công khai: hình thức đáp trả tiếp theo của Iran (tên lửa vào căn cứ là bậc thang cũ, thủy lôi hoặc tấn công tàu hàng mới là bậc thang đổi giá); số lượt tàu qua Hormuz tuần này so với mốc 114 lượt, do Lloyd's List Intelligence công bố hằng tuần; và kết quả cuộc họp OPEC+ ngày 6/9, rơi đúng vào cuối tuần giao dịch đầu tiên sau kỳ nghỉ.
Với danh mục, khung phòng thủ thông thường trong giai đoạn rủi ro địa chính trị chưa phân giải là giữ tỷ trọng tiền mặt ở vùng cao hơn mức bình thường và tránh dùng vay margin để đón đầu một nhánh cụ thể. Khoảng cách giữa nhánh leo thang và nhánh hạ nhiệt đủ rộng để một cú đảo chiều tin tức xóa sạch lợi thế của việc vào sớm. Nếu đến phiên 3/9 vẫn chưa có đợt rải thủy lôi mới và số lượt tàu qua eo biển tiếp tục tăng, kịch bản giá dầu quay lại xu hướng giảm của tuần trước có xác suất cao hơn, và ảnh hưởng tới thị trường trong nước sẽ nhỏ hơn nhiều so với những gì tiêu đề tin quốc tế gợi ra.