Hợp đồng gạo kỳ hạn thế giới đóng cửa phiên 27/8 ở mức cao hơn 28,8% so với cùng ngày năm ngoái, và cao hơn khoảng 54% so với vùng giá cuối năm 2025. Riêng tháng 8, giá trung bình đạt 14,25 so với 13,69 của tháng 7, tương đương mức tăng 4,1%, đánh dấu tháng tăng thứ tư liên tiếp.
Đằng sau đà tăng đó là một dự báo thời tiết chưa xảy ra. Các mô hình khí hậu quốc tế đang nghiêng về kịch bản một đợt El Nino mạnh hình thành vào cuối năm 2026, có thể mạnh nhất trong hơn 70 năm. Nhiều quốc gia phản ứng trước bằng cách tăng dự trữ lương thực, và chính hành vi mua phòng xa đó đang là lực đẩy giá, chứ không phải một cú thiếu hụt đã xảy ra trên thực địa.
Giá tăng trong lúc thế giới vẫn thừa gạo
Đây là chi tiết dễ bị bỏ qua nhất khi nhìn vào biểu đồ giá đang đi lên. Hội đồng Ngũ cốc Quốc tế dự báo sản lượng gạo toàn cầu niên vụ 2026-2027 đạt khoảng 545 triệu tấn, thặng dư khoảng 2 triệu tấn so với nhu cầu. Nguồn cung từ Ấn Độ vẫn dồi dào: nửa đầu năm 2026, nước này xuất khẩu 12,27 triệu tấn, tăng 5% so với cùng kỳ, và không có lệnh cấm hay thuế xuất khẩu mới nào được ban hành trong tháng 7 và tháng 8.
Nói cách khác, mặt bằng giá hiện nay được dựng trên kỳ vọng và trên nhu cầu tích trữ chủ động, không phải trên một khoảng trống cung cầu có thật. Cấu trúc giá kiểu này nhạy với mọi tín hiệu làm dịu nỗi lo, và đó là lý do câu chuyện gạo năm nay phải đọc theo từng nhánh kịch bản, chứ không đọc theo một đường thẳng đi lên.
Cơ chế thuế Philippines: đệm giảm khi giá lên, không phải phanh hãm
Philippines là nước nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới và cũng là thị trường xuất khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam. Ngày 4/8, Bộ Nông nghiệp nước này cho biết sẽ không áp lệnh cấm nhập khẩu gạo dù El Nino đang tới, vì cần hàng dự trữ cho giai đoạn khô hạn từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau, khi sản lượng lúa nội địa được dự báo hụt khoảng 750.000 tấn.
Nhiều bản tin trước đây mô tả cơ chế thuế nhập khẩu điều chỉnh theo quý của Philippines (có hiệu lực từ 1/1/2026 theo Sắc lệnh Hành pháp số 105) như một "cái phanh" tự động: giá gạo càng lên, thuế càng tăng, làm nản lòng chính người mua. Nhưng đọc kỹ báo cáo gốc của Bộ Nông nghiệp Mỹ công bố tháng 2/2026 thì chiều vận hành lại ngược lại. Khung thuế chạy từ 15% đến 35%, neo vào giá gạo 5% tấm của Việt Nam do FAO công bố: cứ mỗi 5% giá quốc tế tăng, thuế nhập khẩu lại giảm 5 điểm phần trăm, và ngược lại, cứ mỗi 5% giá giảm thì thuế tăng 5 điểm phần trăm. Cơ chế này được thiết kế để bảo vệ nông dân Philippines khi giá xuống thấp, đồng thời giảm gánh nặng cho người tiêu dùng khi giá thế giới leo thang.
Điều đó có nghĩa là nếu El Nino thật sự đẩy giá gạo lên cao trong quý cuối năm, thuế nhập khẩu của Philippines sẽ giảm theo, chứ không tăng lên để cản đà mua. Cơ chế thuế này không tự động hãm phanh kịch bản giá tăng như suy diễn phổ biến. Ngược lại, nó xoá bớt ma sát chi phí cho nhà nhập khẩu đúng lúc giá cao, còn khi giá gạo hạ nhiệt thì thuế sẽ tăng trở lại để bảo vệ nông dân trong nước, một lực cản thật sự cho hàng nhập khẩu ở kịch bản giá giảm.
Rủi ro chính sách thật sự nằm ở chỗ khác: Ủy ban Thuế quan Philippines đang điều tra tự vệ đối với gạo nhập khẩu và dự kiến công bố kết luận trong tháng 9. Các hội nông dân nước này đề xuất mức thuế tự vệ 30%, cộng thêm vào khung thuế theo quý nói trên. Đây mới là đề xuất đang trong giai đoạn điều tra, chưa có quyết định nào được ban hành, nhưng nếu được thông qua thì đây mới là lực cản độc lập với thời tiết, tác động đến thị trường tiêu thụ gạo lớn nhất của Việt Nam đúng lúc nguồn cung Ấn Độ vẫn rẻ.
Ba nhánh, ba tín hiệu kích hoạt khác nhau
Nhánh thời tiết mạnh lên. Nếu El Nino đạt đỉnh vào tháng 11 và tháng 12 đúng như mô hình dự báo, Philippines buộc phải tiếp tục mua để lấp phần hụt sản lượng, trong khi thuế nhập khẩu theo cơ chế điều chỉnh hằng quý lại giảm đi, giúp việc mua vào dễ dàng hơn chứ không khó hơn. Việt Nam còn dư địa xuất khẩu đáng kể trong bốn tháng cuối năm: đến ngày 15/8, lượng xuất khẩu mới đạt khoảng 5,726 triệu tấn trong khi kế hoạch cả năm là 7,738 triệu tấn, tức còn khoảng 2 triệu tấn phải giao.
Nhánh thời tiết dịu đi. Nếu các bản tin khí hậu quý IV hạ cấp dự báo, nhu cầu tích trữ phòng xa mất lý do tồn tại. Thị trường khi đó quay về nền cung thực: thặng dư 2 triệu tấn theo Hội đồng Ngũ cốc Quốc tế, và gạo 5% tấm Ấn Độ ở vùng 360-364 USD/tấn, thấp hơn rõ rệt so với gạo Việt Nam. Ở kịch bản này, cơ chế thuế theo quý của Philippines sẽ tăng trở lại để bảo vệ nông dân trong nước, làm hàng nhập khẩu đắt hơn đúng lúc giá thế giới đã rẻ hơn, một lực cản kép cho gạo xuất khẩu của Việt Nam. Giá được dựng bằng kỳ vọng thì cũng xẹp theo tốc độ của kỳ vọng.
Nhánh chính sách, độc lập với thời tiết. Đây là kết luận điều tra tự vệ dự kiến công bố trong tháng 9. Nếu mức thuế tự vệ 30% được thông qua, thị trường tiêu thụ gần một nửa gạo Việt sẽ đắt lên bất kể El Nino có xảy ra hay không, và bất kể chiều vận hành của cơ chế thuế theo quý.
Truyền dẫn vào doanh nghiệp có độ trễ, và độ trễ đó rất thật
Nhà đầu tư cá nhân Việt Nam không mua bán trực tiếp hợp đồng gạo kỳ hạn thế giới, nên đường tiếp cận câu chuyện này gần như chỉ có một: cổ phiếu của các doanh nghiệp trong chuỗi giá trị lúa gạo. Kết quả nửa đầu năm cho thấy giá thế giới tăng chưa đồng nghĩa với lợi nhuận tăng.
Bảy tháng đầu năm, Việt Nam xuất khẩu 5,5 triệu tấn gạo, thu về 2,64 tỷ USD, tăng 0,5% về lượng nhưng giảm 6,7% về giá trị so với cùng kỳ. Giá xuất khẩu bình quân còn 476,6 USD/tấn, giảm 7,1%, vì giá tham chiếu bình quân nửa đầu năm nay vẫn thấp hơn nửa đầu 2025 và đà tăng chỉ thực sự bắt đầu từ tháng 5.
Điều đó hiện rõ trong báo cáo tài chính. Vinafood II lãi ròng 4,0 tỷ đồng trong 6 tháng, tăng 50,5% so với cùng kỳ nhưng biên lợi nhuận ròng chưa tới 0,1%. Trung An vẫn lỗ ròng 24,2 tỷ đồng dù biên lợi nhuận gộp cải thiện từ 4,1% lên 5,5%. Angimex ở trạng thái nặng nhất với biên gộp âm 54,3% và lỗ ròng 57,3 tỷ đồng. PAN Group lãi ròng 795,7 tỷ đồng, tăng 222,5%, nhưng đây là tập đoàn đa ngành có cả thủy sản và thực phẩm, nên không thể quy toàn bộ mức tăng cho giá gạo. Vinaseed cải thiện biên gộp lên 29,3% mà lợi nhuận ròng vẫn giảm 14,9%, đúng với đặc tính của mắt xích giống cây trồng: phải qua ít nhất một vụ mùa thì nhu cầu mới phản ánh vào doanh thu.
Nếu mặt bằng giá hiện tại giữ được, phần cải thiện có khả năng cao xuất hiện trong kết quả quý III và quý IV, khi các hợp đồng ký ở giá mới được giao. Nhưng cần đặt cạnh một rủi ro đối trọng: giá lúa nguyên liệu trong nước cũng tăng theo, và nếu doanh nghiệp mua lúa ở vùng giá cao thì phần chênh từ giá xuất khẩu bị bào mòn ngay tại khâu chế biến.
Nơi đơn hàng lộ ra trước báo cáo tài chính
Ở đồng bằng sông Cửu Long, gạo nguyên liệu IR 504 và CL 555 cùng lùi về vùng 9.600-9.700 đồng/kg sau ba phiên giảm liên tiếp tính đến ngày 24/8, trong khi giá lúa tươi đi ngang. Nguyên nhân được nêu rất cụ thể: sức mua của nhà máy và doanh nghiệp xuất khẩu vẫn yếu, thương lái chưa gom hàng số lượng lớn.
Đây là điểm đáng chú ý nhất trong toàn bộ bức tranh. Giá kỳ hạn thế giới tăng bốn tháng liên tiếp, còn nơi mua vào thật, đơn hàng thật vẫn chưa nóng lên. Khi doanh nghiệp có hợp đồng xuất khẩu mới, họ phải gom nguyên liệu trước, nên giá gạo nguyên liệu ở đồng bằng sông Cửu Long thường phản ứng sớm hơn báo cáo tài chính vài tháng.
Ba tín hiệu đo được, đi trước một dự báo
Thứ tự theo dõi hợp lý hiện nay là: sức mua nguyên liệu tại đồng bằng sông Cửu Long, mức thuế nhập khẩu quý IV mà Philippines công bố theo cơ chế điều chỉnh hằng quý, rồi đến kết luận điều tra tự vệ dự kiến trong tháng 9. Ba tín hiệu này đều có ngày công bố cụ thể và đều đo được, trong khi một dự báo El Nino mạnh nhất 70 năm vẫn chỉ là dự báo cho tới khi mùa khô thực sự tới. Với nhóm cổ phiếu lúa gạo, phần cải thiện lợi nhuận nếu có sẽ lộ diện sớm nhất ở đơn hàng thực tế tại đồng bằng sông Cửu Long, trước khi kịp vào báo cáo tài chính quý III.