Nếu bạn chỉ nhìn vào con số điểm số sáng 25/8, bức tranh trông rất đẹp: VN-Index đứng ở 1.807,11 điểm, tăng 18,33 điểm, tương đương 1,02%, khối lượng khớp lệnh đạt gần 390 triệu cổ phiếu. Chỉ số vừa vượt mốc 1.800 điểm mà giới phân tích theo dõi suốt hai tuần qua.
Nhưng nếu bạn mở bảng giá và đếm số mã xanh đỏ, bức tranh lại khác hẳn. Cùng buổi sáng đó, sàn HOSE ghi nhận 125 mã tăng giá và 180 mã giảm giá, cứ mỗi cổ phiếu tăng thì có gần một mã rưỡi giảm. Hai con số này không hề mâu thuẫn nhau, chúng chỉ đang đo hai thứ khác nhau. Và hiểu được chỗ khác nhau đó là cách để bạn không đọc nhầm một bản tin thị trường, dù bản tin ấy hoàn toàn chính xác.
Điểm số đo tiền, không đếm cổ phiếu
Nói đơn giản thì VN-Index không phải là điểm trung bình cộng của tất cả cổ phiếu trên sàn. Đây là chỉ số tính theo vốn hóa: HOSE cộng giá trị thị trường của toàn bộ cổ phiếu niêm yết, có điều chỉnh theo tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng, rồi so phần vốn hóa hôm nay với phần vốn hóa của ngày gốc.
Bạn có thể hình dung như một giỏ hàng siêu thị được cân theo tổng giá trị, chứ không đếm theo số món. Một doanh nghiệp vốn hóa nghìn tỷ và một doanh nghiệp vốn hóa triệu tỷ cùng tăng 1% thì đóng góp vào chỉ số chênh nhau cả nghìn lần, dù số mã tăng hay giảm mới là thứ nhà đầu tư cá nhân cảm nhận rõ nhất khi mở tài khoản của mình.
Vì sao một cổ phiếu có thể kéo cả chỉ số
Phiên sáng 25/8, VIC tăng 4,71% lên 224.600 đồng một cổ phiếu, đưa vốn hóa lên 1,73 triệu tỷ đồng. VHM cũng góp sức khi tăng 2,04% lên 74.900 đồng, vốn hóa 307,6 nghìn tỷ đồng.
Con số 1,73 triệu tỷ đồng chỉ có ý nghĩa khi đặt cạnh phần còn lại của thị trường. Cổ phiếu vốn hóa lớn thứ hai sàn HOSE là VCB với 498,8 nghìn tỷ đồng, tức riêng VIC đã lớn gấp gần 3,5 lần mã đứng ngay sau nó.
Phép tính buổi sáng còn cho thấy rõ hơn. Vốn hóa VIC tăng thêm khoảng 77.900 tỷ đồng so với mức chốt phiên 24/8. Trong khi đó, toàn bộ vốn hóa của VRE, doanh nghiệp vận hành chuỗi trung tâm thương mại Vincom, chỉ là 58.100 tỷ đồng. Nói cách khác, phần giá trị mà một cổ phiếu tạo thêm trong nửa buổi sáng đã lớn hơn toàn bộ giá trị của một doanh nghiệp niêm yết khác.
Ở chiều ngược lại, một cổ phiếu vốn hóa 5.000 tỷ đồng có tăng kịch trần 7% cũng chỉ thêm được 350 tỷ đồng vào tổng vốn hóa sàn. Muốn bù lại phần VIC tăng thêm sáng nay, thị trường cần hơn 200 cổ phiếu cỡ đó cùng tăng trần trong một phiên. Đây chính là lý do vì sao một vài mã lớn nhất có sức nặng áp đảo trên bảng điện.
Đà tăng sáng nay cũng không đến từ riêng nhóm Vingroup. Nhiều cổ phiếu ngân hàng góp điểm: VCB tăng 0,84%, LPB tăng 2,24%, VPB tăng 0,76%, BID tăng 0,41%. Nhưng cùng lúc GAS giảm 2,12%, HPG giảm 0,90% và MSN giảm 0,57%, cho thấy ngay cả nhóm cổ phiếu trụ cũng đang phân hóa. Điều giữ cho chỉ số xanh đậm là sức nặng vượt trội của một vài mã lớn nhất, chứ không phải sự đồng thuận của cả bảng điện.
Bốn rổ chỉ số, bốn câu trả lời khác nhau
Cách kiểm chứng gọn nhất là nhìn sang các chỉ số khác của chính HOSE, vốn phân nhóm cổ phiếu theo quy mô vốn hóa. Cùng phiên sáng 25/8, VN-Index tăng 1,02%, VN30 (rổ 30 cổ phiếu vốn hóa lớn nhất) tăng 0,65%, VNMidCap (rổ vốn hóa trung bình) giảm 0,04%, còn VNSmallCap (rổ vốn hóa nhỏ) giảm 0,24%.
Nếu bạn đang nắm cổ phiếu vốn hóa vừa và nhỏ, nhóm quen thuộc với nhiều nhà đầu tư cá nhân, sáng nay bạn nhìn thấy chỉ số của chính nhóm mình đứng dưới tham chiếu, trong khi bản tin ghi VN-Index tăng hơn 18 điểm. Cảm giác lệch pha đó không phải do bạn đọc sai, mà do hai thước đo đang trả lời hai câu hỏi khác nhau.
Điều đáng chú ý là hai phiên liền trước không như vậy. Phiên 24/8, VN-Index tăng 20,66 điểm với 199 mã tăng so với 115 mã giảm, còn VNMidCap tăng 0,83% cùng VNSmallCap tăng 0,65%. Phiên 21/8 còn rộng hơn nữa với 245 mã tăng và chỉ 68 mã giảm. Nghĩa là tính chất của đà tăng đã đổi ngay trong buổi sáng 25/8, dù màu sắc của chỉ số vẫn giữ nguyên.
Kịch bản này lặp lại đều đặn
Thống kê 60 phiên gần nhất cho thấy VN-Index tăng điểm ở 31 phiên, nhưng có tới 11 phiên số mã giảm nhiều hơn số mã tăng, tức hơn một phần ba số phiên xanh của chỉ số không đi kèm một thị trường thực sự xanh.
Hai phiên trong tháng 4 cho thấy độ lệch có thể lớn đến đâu. Phiên 22/4, VN-Index tăng 23,82 điểm (1,30%) nhưng có tới 192 mã giảm so với chỉ 101 mã tăng. Theo Dân Việt, riêng VIC tăng trần hôm đó đã đóng góp hơn 23 điểm, gần như toàn bộ mức tăng của phiên đến từ một mã duy nhất. Phiên 16/4 còn lệch mạnh hơn: chỉ số tăng 19,18 điểm với 98 mã tăng và 212 mã giảm, trong khi VnEconomy ghi nhận riêng VIC và VHM đem về 27 điểm, nhiều hơn cả mức tăng chung, nghĩa là phần thị trường còn lại thực tế đã trừ đi gần 8 điểm.
Ở thời điểm gần đây hơn, Thời báo Tài chính Việt Nam nhận định mức tăng phiên 24/8 vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhóm vốn hóa lớn, đặc biệt là VIC và VHM. Chứng khoán Vietcap, được Tuổi Trẻ dẫn lại, cũng cho rằng lực cầu ở phần lớn nhóm ngành còn lại diễn ra tương đối chọn lọc.
Độ rộng hẹp không tự động là tín hiệu xấu
Bạn cần tránh suy diễn ngược lại quá nhanh. Một phiên chỉ số tăng với độ rộng hẹp có thể đến từ nhiều nguyên nhân khác nhau, không phải lúc nào cũng đáng lo.
Dòng tiền có thể đang tập trung vào một câu chuyện riêng của doanh nghiệp lớn, chẳng hạn kết quả kinh doanh hay dự án mới, thay vì đang rời bỏ thị trường. Đây cũng có thể chỉ là nhịp chốt lời bình thường ở nhóm vốn hóa vừa và nhỏ, sau ba phiên tăng liên tiếp từ 21/8 đến 25/8. Số liệu ở đây cũng mới chỉ là của một buổi sáng, độ rộng thị trường thường thay đổi khi khối lượng khớp lệnh dồn về phiên chiều. Bài viết chưa đủ dữ liệu để khẳng định nguyên nhân nào chiếm ưu thế, chỉ có thể nói mức độ lan tỏa của đà tăng đang thu hẹp so với hai phiên trước.
Điều dữ liệu nói được chắc chắn là mức độ lan tỏa, chứ không phải hướng đi sắp tới. Độ rộng cho biết đà tăng đang dựa trên bao nhiêu cổ phiếu, và một đà tăng dựa trên số ít mã thì phụ thuộc vào chính số ít mã đó nhiều hơn.
Cách đọc bản tin chỉ số cho đúng
Với nhà đầu tư mới, có vài thói quen đọc số giúp bạn tránh ngộ nhận. Đầu tiên, hãy đọc số mã tăng và số mã giảm ngay cạnh điểm số, hai con số này trả lời câu hỏi mà điểm số không trả lời được: bao nhiêu cổ phiếu thực sự tăng giá. Thứ hai, chọn chỉ số tham chiếu khớp với danh mục của bạn, danh mục toàn cổ phiếu vốn hóa vừa và nhỏ nên so với VNMidCap hoặc VNSmallCap thay vì VN-Index. Thứ ba, tách phần đóng góp của nhóm trụ khi đánh giá một phiên: nếu một hoặc hai mã đóng góp phần lớn số điểm tăng, đó là phiên tăng của những mã đó, chưa phải phiên tăng của cả thị trường.
Tín hiệu đáng theo dõi trong phiên chiều 25/8 và các phiên tới là độ rộng có cải thiện hay không. Nếu VN-Index giữ được trên 1.800 điểm mà số mã tăng vượt trở lại số mã giảm, đà tăng sẽ có thêm nền tảng. Nếu chỉ số vẫn xanh trong khi VNMidCap và VNSmallCap tiếp tục đỏ, phần lớn danh mục của nhà đầu tư cá nhân sẽ tiếp tục lệch khỏi con số điểm số trên bản tin, và đó là lúc bạn cần nhìn vào bảng giá của chính mình thay vì chỉ nhìn vào chỉ số chung.