Trên bảng cân đối kế toán ngày 30/6/2026 của Công ty Cổ phần S.P.M (SPM), doanh nghiệp dược niêm yết trên HoSE, có hai dòng đáng chú ý. Dòng thứ nhất là tiền và tương đương tiền: chưa tới 400 triệu đồng, ít hơn giá một căn hộ nhỏ.Người Quan Sát Dòng thứ hai là lợi nhuận sau thuế chưa phân phối 456 tỷ đồng, cộng 211 tỷ đồng thặng dư vốn cổ phần, tức gần 670 tỷ đồng lãi tích lũy qua nhiều năm mà công ty chưa chia cho cổ đông.Người Quan Sát
Gần 670 tỷ đồng lãi để dành, và chưa tới 400 triệu đồng tiền mặt. Khoảng cách giữa hai con số đó chính là điều báo cáo soát xét bán niên 2026 của SPM vừa phơi bày, và nó không nằm ở dòng lợi nhuận mà nhà đầu tư hay đọc lướt qua.
Con số lãi bị lật ngược trong vài tuần
Khi công bố báo cáo tài chính quý II tự lập, SPM ghi nhận doanh thu thuần 56,7 tỷ đồng, lãi gộp 21,3 tỷ đồng và lãi sau thuế 8,8 tỷ đồng.Người Quan Sát Cộng dồn nửa đầu năm, lợi nhuận vượt 12 tỷ đồng, tăng gần 66% so với cùng kỳ 2025. Đọc riêng con số này, một doanh nghiệp dược nhỏ đang hồi phục khá tốt.
Báo cáo soát xét công bố sau đó ghi con số khác hẳn: lợi nhuận sau thuế nửa đầu năm chỉ còn hơn 1,8 tỷ đồng, giảm gần 85% so với số tự lập.Người Quan Sát Mức tăng trưởng gần 66% chuyển thành tăng trưởng âm 43%.
Điều báo cáo không nói rõ ngay từ đầu là cái gì đã thay đổi giữa hai bản. Doanh thu không đổi, giá vốn không đổi, công ty không mất hợp đồng nào. Thứ thay đổi là một khoản mục đến từ ước lượng, không phải từ việc đếm tiền: dự phòng nợ phải thu khó đòi.
Theo giải trình của Tổng Giám đốc SPM Nguyễn Thế Quyền, lợi nhuận giảm mạnh chủ yếu do chi phí quản lý doanh nghiệp tăng, sau khi công ty trích lập bổ sung dự phòng nợ phải thu khó đòi theo kết quả rà soát của đơn vị kiểm toán.Người Quan Sát Số dư dự phòng phải thu ngắn hạn đến cuối tháng 6 đạt 45,3 tỷ đồng, tăng thêm 12,8 tỷ đồng so với đầu năm. Kiểm toán viên không phát hiện giao dịch mới nào, họ chỉ đánh giá lại khả năng thu hồi một khoản nợ đã nằm trên sổ sách từ trước rồi yêu cầu ghi nhận rủi ro đó vào chi phí. Toàn bộ khoảng 10 tỷ đồng lợi nhuận chênh lệch đến từ một lần đánh giá lại như vậy.
Khoản nợ 733 tỷ đồng đứng sau con số lãi
Khoản dự phòng đó trích cho ai? Đến cuối quý II, tổng tài sản của SPM là 916 tỷ đồng, trong đó khoản phải thu 735 tỷ đồng và hàng tồn kho 53 tỷ đồng đã chiếm 86%.Người Quan Sát
Trong thuyết minh, công ty cho biết 733 tỷ đồng trong số phải thu đó là tiền một khách hàng duy nhất đang nợ: Công ty TNHH Dược phẩm Đô Thành và chi nhánh, tương đương hơn 80% tổng tài sản SPM.Người Quan Sát Dự phòng đã trích cho riêng khoản này là 31,2 tỷ đồng, tăng 12,4 tỷ đồng so với đầu năm.
Đây là chỗ đáng dừng lại lâu hơn. Đô Thành thành lập tháng 7/1995, hiện do ông Văn Tất Chiến giữ vai trò Giám đốc kiêm người đại diện pháp luật, đồng thời góp 98% vốn điều lệ 100 tỷ đồng của công ty này.Người Quan Sát Ông Chiến từng là Phó Tổng Giám đốc tại chính SPM từ năm 2007, trước đó là bác sĩ tại Bệnh viện Thống Nhất giai đoạn 1996-2006. Đặt các con số cạnh nhau, vấn đề hiện rõ hơn: một doanh nghiệp có vốn điều lệ gần 138 tỷ đồng đang cho một đối tác nợ 733 tỷ đồng, gấp hơn 5 lần vốn điều lệ của chính mình, và bên nợ lại là doanh nghiệp riêng của người từng ngồi ghế điều hành SPM, với vốn điều lệ chỉ 100 tỷ đồng. Đây không phải bằng chứng sai phạm, nhưng là cấu trúc quan hệ mà bất kỳ nhà đầu tư nào cũng cần biết trước khi tin vào con số lãi.
Vì sao 31,2 tỷ đồng dự phòng chưa phải con số cuối
Rủi ro thực sự không nằm ở khoản dự phòng 31,2 tỷ đồng đã trích, mà nằm ở phần chưa trích. So với 733 tỷ đồng nợ gốc, khoản dự phòng đó chỉ tương đương khoảng 4,3%, nghĩa là gần 96% khoản nợ vẫn đang được ghi trên bảng cân đối theo giá trị đầy đủ, với giả định sẽ thu hồi được.
Dự phòng phải thu khó đòi ở Việt Nam được lập theo tuổi nợ quá hạn: nợ càng quá hạn lâu, tỷ lệ trích lập càng cao. Nếu khoản nợ Đô Thành tiếp tục không được thanh toán qua các kỳ tới, chi phí dự phòng sẽ tự động tăng thêm mà không cần bất kỳ sự kiện xấu nào mới xảy ra. Cú điều chỉnh 12,8 tỷ đồng lần này vì vậy không nên đọc như một sự kiện riêng lẻ đã khép lại, mà như bước đầu của một quá trình có thể còn tiếp diễn.
Cần công bằng ở một điểm: chênh lệch giữa báo cáo tự lập và báo cáo soát xét là hiện tượng xuất hiện hằng năm ở nhiều doanh nghiệp niêm yết, không phải trường hợp nào cũng hàm ý quản trị yếu kém, vì báo cáo quý tự lập không bắt buộc qua kiểm toán còn báo cáo bán niên mới có bên thứ ba soi lại. Có ít nhất hai cách đọc cho SPM: một là ban điều hành lạc quan hơn kiểm toán viên về khả năng thu hồi nợ và khoản nợ vẫn có thể được trả đầy đủ; hai là dòng tiền doanh nghiệp đang phụ thuộc vào quyết định thanh toán của một đối tác duy nhất. Dữ liệu hiện có nghiêng về cách đọc thứ hai, không phải vì bản thân con số 12,8 tỷ đồng, mà vì cơ cấu tài sản đứng sau nó: một doanh nghiệp có 456 tỷ đồng lợi nhuận tích lũy nhiều năm nhưng chỉ giữ chưa tới 400 triệu đồng tiền mặt là doanh nghiệp đã ghi nhận lãi mà chưa từng thu được phần lớn số lãi đó về dạng tiền.
Thanh khoản mỏng khiến giá cổ phiếu ít phản ánh thông tin
Cổ phiếu SPM đóng cửa phiên 19/8/2026 tại 10.500 đồng, giảm 0,47%. Mức giá này rất khó dùng làm thước đo rủi ro, vì gần như không có giao dịch để hình thành nó.
Trong 60 phiên gần nhất, SPM có 30 phiên không khớp lệnh một cổ phiếu nào, đúng một nửa số phiên. Tổng khối lượng khớp lệnh cả 60 phiên chỉ 83.100 cổ phiếu, chưa tới 1% lượng cổ phiếu đang lưu hành. Có phiên chỉ 100 cổ phiếu sang tay mà giá vẫn nhảy gần 7%, như phiên 22/7. Với thanh khoản như vậy, biến động giá không phản ánh việc thị trường đã tiêu hóa thông tin, mà chỉ phản ánh một vài lệnh nhỏ gặp nhau. Nhà đầu tư đọc biểu đồ giá của những mã kiểu này rất dễ nhầm sự yên tĩnh với sự ổn định, trong khi thực chất không có đủ người mua bán để giá phản ánh đúng rủi ro đang tồn tại trên bảng cân đối.
Nhà đầu tư nên đọc gì trước khi tin vào một con số lãi quý
Trường hợp SPM chỉ ra những dòng cần kiểm tra trong bất kỳ báo cáo tài chính nào, không riêng doanh nghiệp này. Trước hết là tỷ trọng phải thu trên tổng tài sản: khi khoản phải thu chiếm phần lớn tài sản, phần lớn giá trị doanh nghiệp nằm ngoài tầm kiểm soát trực tiếp của chính nó. Ở SPM, tỷ lệ này là hơn 80% cho riêng một khách hàng. Tiếp theo là tiền mặt so với lợi nhuận lũy kế: nếu một công ty báo lãi liên tục nhưng số dư tiền mặt gần như không tăng, câu hỏi cần đặt ra là lãi đó đã đi đâu, chứ không phải mặc định tin rằng lãi đã thành tiền.
Sau đó là danh tính của bên nợ. Thuyết minh báo cáo tài chính thường ghi rõ tên khách hàng chiếm tỷ trọng lớn; khi tên đó gắn với người từng hoặc đang giữ vị trí điều hành trong công ty, mức độ khách quan của việc thu hồi nợ cần được đánh giá thận trọng hơn. Cuối cùng là thói quen chờ báo cáo soát xét: với doanh nghiệp có tỷ trọng phải thu lớn hoặc lịch sử điều chỉnh số liệu, con số lãi quý tự lập nên được xem là ước tính ban đầu, không phải kết luận cuối cùng.
Tín hiệu cần theo dõi
Câu hỏi quyết định với SPM không phải là lợi nhuận nửa cuối năm sẽ bao nhiêu, mà là khoản nợ 733 tỷ đồng của Đô Thành có được thanh toán hay không, và tiến độ ra sao. Báo cáo tài chính quý III và báo cáo kiểm toán năm 2026 sẽ trả lời một phần câu hỏi đó: nếu số dư phải thu từ Đô Thành không giảm trong khi tỷ lệ dự phòng tăng tiếp từ mức 4,3% hiện tại, đó là dấu hiệu cho thấy khả năng thu hồi đang xấu đi, chứ không đơn thuần là sự thận trọng của kiểm toán viên.
Trong khi chờ hai báo cáo đó, con số đáng nhớ nhất từ bảng cân đối này vẫn là 400 triệu đồng tiền mặt bên cạnh 456 tỷ đồng lãi để dành. Khoảng cách ấy là thứ một dòng lợi nhuận đơn lẻ không bao giờ kể hết.