Xuất khẩu thủy sản đang sáng lên trở lại, nhưng bảng điện không kể cùng một câu chuyện. Trong 5 tháng đầu năm 2026, kim ngạch toàn ngành đạt 4,67 tỷ USD, tăng 11% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, phần tăng mạnh nhất lại đến từ Trung Quốc và Hồng Kông, trong khi Mỹ và EU vẫn là hai thị trường gây sức ép rõ rệt lên doanh nghiệp xuất khẩu.VASEP
Với nhà đầu tư mới, đó là điểm cần giữ trong đầu từ đầu bài đến cuối bài: con số của ngành chỉ là khung nền. Điều quyết định giá cổ phiếu vẫn là doanh nghiệp đang bán vào đâu, bán mặt hàng nào và giữ lại được bao nhiêu lợi nhuận sau khi trừ chi phí.
Bản đồ đơn hàng đang đổi trục
Trong nhiều năm, nhà đầu tư thường nhìn Mỹ, EU và Nhật Bản như những điểm tựa quen thuộc của thủy sản Việt Nam. Năm nay, bức tranh đó đổi khác khá rõ.
Trung Quốc và Hồng Kông mang về 1,2 tỷ USD trong 5 tháng, tăng 40,5% so với cùng kỳ. Trong khi đó, xuất khẩu sang Mỹ giảm 10%, còn 689 triệu USD, còn EU giảm 2,2%, xuống 435,6 triệu USD. Nhật Bản chỉ tăng 0,4%, Hàn Quốc tăng 4%, còn ASEAN tăng 16,8%.VASEP
Khi tăng trưởng lệch mạnh về châu Á, những doanh nghiệp có khách hàng và sản phẩm phù hợp với khu vực này sẽ nhìn thấy doanh thu tốt hơn sớm hơn phần còn lại. Ngược lại, doanh nghiệp còn phụ thuộc nhiều vào Mỹ hoặc EU vẫn phải đi qua một đoạn đường khó hơn, vì đơn hàng yếu đi thường kéo theo áp lực về giá bán và tốc độ quay vòng vốn.
Tăng trưởng của ngành đến từ đâu
Nhìn vào con số theo mặt hàng, tôm vẫn là trụ cột lớn nhất của toàn ngành. Trong 5 tháng đầu năm, xuất khẩu tôm đạt 1,9 tỷ USD, tăng 11,5% và chiếm khoảng 40,4% tổng kim ngạch thủy sản. Phần tăng này gắn với nhu cầu tốt hơn từ một số thị trường châu Á, sản phẩm chế biến và nhóm tôm hùm đi Trung Quốc.VASEP
Với người mới, tôm là ví dụ dễ thấy nhất cho chuyện doanh thu tăng chưa chắc lợi nhuận tăng cùng tốc độ. Tôm vẫn là nhóm cạnh tranh mạnh về giá, trong khi doanh nghiệp còn chịu chi phí nguyên liệu, chế biến, logistics và rủi ro phòng vệ thương mại. Do đó, doanh nghiệp làm sâu về sản phẩm chế biến hoặc chủ động tốt nguồn nguyên liệu thường có chất lượng lợi nhuận khác với doanh nghiệp phải mua ngoài.
Cá tra cũng giữ được nhịp tăng, nhưng bằng một cơ chế khác. Kim ngạch cá tra đạt 905 triệu USD, tăng 12,6% so với cùng kỳ. Trong môi trường người mua nhạy hơn với giá, cá tra có lợi thế là nhóm cá thịt trắng có mức giá dễ tiếp cận hơn, nên phù hợp với những thị trường đang ưu tiên bài toán chi phí.VASEP
Đó là lý do không nên gom tôm và cá tra vào cùng một kỳ vọng. Tôm có thể hưởng lợi khi nhu cầu sản phẩm chế biến phục hồi, còn cá tra dễ đi lên khi người mua ưu tiên bài toán chi phí. Hai câu chuyện đều tích cực, nhưng không tạo lợi thế cho cùng một nhóm doanh nghiệp.
Không phải mặt hàng nào cũng cùng màu. Cá ngừ giảm 6%, còn 372 triệu USD. Trong khi đó, mực và bạch tuộc đạt 304 triệu USD, tăng 18%; cua ghẹ và giáp xác khác đạt 160 triệu USD, tăng 19%; nhuyễn thể có vỏ đạt 122 triệu USD, tăng 22,8%.VASEP Tăng trưởng hiện nay vì vậy giống một dòng nước chảy qua nhiều nhánh hơn là một con sóng nâng cả ngành cùng lúc.
Thị trường dễ thở hơn không có nghĩa là ít rủi ro
Một nhầm lẫn phổ biến là nghĩ rằng Trung Quốc tăng mua thì cửa xuất khẩu sẽ dễ hơn trước. Thực tế không hẳn vậy. VASEP lưu ý Trung Quốc đang chuyển nhanh sang nhập khẩu chính ngạch, siết chặt hơn về chất lượng, an toàn sinh học, đăng ký doanh nghiệp, mã số vùng nuôi và truy xuất nguồn gốc. Lệnh 280 đã có hiệu lực từ ngày 1/6/2026 và thay thế Lệnh 248 trước đó.VASEP
Điều này có nghĩa là một thị trường tăng nhanh chưa chắc là một thị trường dễ ăn. Nếu doanh nghiệp không theo kịp yêu cầu về hồ sơ và truy xuất, doanh thu có thể đến chậm hơn hoặc biên lợi nhuận bị bào mỏng vì chi phí tuân thủ. Doanh nghiệp có chuỗi cung ứng gọn, vùng nuôi rõ ràng và hệ thống kiểm soát chất lượng tốt sẽ ở vị thế an toàn hơn.
Ở Mỹ, áp lực vẫn nằm ở thuế, phòng vệ thương mại, truy xuất nguồn gốc và các quy định nhập khẩu khắt khe. Ở EU, bài toán chống khai thác bất hợp pháp, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn bền vững vẫn là cửa ải lớn. Những rào cản này không làm tổng ngành đảo chiều ngay lập tức, nhưng chúng quyết định doanh nghiệp nào giữ được đơn hàng tốt hơn.VASEP
Vì sao cổ phiếu không tăng cùng nhau
Nếu chỉ đọc số liệu xuất khẩu, nhiều người sẽ chờ một nhịp tăng đồng loạt của nhóm thủy sản. Nhưng thị trường giá thường đi trước một bước và khắt khe hơn nhiều. Từ đầu năm đến ngày 6/6/2026, VHC tăng khoảng 3,6%, FMC tăng khoảng 3,7%, trong khi ANV giảm khoảng 17,2%, IDI giảm khoảng 15,7%, MPC giảm khoảng 7,1% và CMX giảm khoảng 10,2%.
Các con số này không tự chứng minh nguyên nhân. Giá cổ phiếu còn phản ánh định giá đầu năm, kỳ vọng KQKD, thanh khoản và câu chuyện riêng của từng công ty. Nhưng ít nhất, bảng điện đã cho thấy nhà đầu tư không mua cả ngành chỉ vì kim ngạch xuất khẩu đi lên.
Đây là chỗ người mới rất dễ nhầm. Khi nghe “thủy sản phục hồi”, phản xạ tự nhiên là nghĩ cổ phiếu thủy sản sẽ cùng tăng. Thực ra, thứ thị trường cần là bằng chứng doanh nghiệp nào chuyển được đơn hàng thành lợi nhuận. Vì vậy, thay vì hỏi “ngành này có tốt không”, câu hỏi hữu ích hơn là “doanh nghiệp này đang bán vào đâu, bán thứ gì và giữ lại được bao nhiêu sau khi trừ chi phí”.
Nửa cuối năm cần nhìn gì
VASEP dự báo xuất khẩu thủy sản cả năm 2026 có thể tăng khoảng 8-10%, vượt 12 tỷ USD nếu Trung Quốc giữ nhu cầu tốt, cá tra tiếp tục có lợi thế giá và tôm cải thiện sức cạnh tranh. Đây là dự báo có điều kiện, không phải một đường thẳng đã được bảo đảm.VASEP
Ở chiều ngược lại, nếu chi phí tuân thủ, logistics và thiếu nguyên liệu kéo dài, tăng trưởng nửa cuối năm có thể chậm lại, đặc biệt ở tôm, cá ngừ, mực, bạch tuộc và nhóm hải sản khai thác.VASEP
Kết luận hợp lý nhất lúc này là nhịp hồi của thủy sản là có thật, nhưng lợi ích sẽ tiếp tục đi lệch giữa các doanh nghiệp. Điểm quan trọng không nằm ở chuyện ngành đang sáng, mà ở chỗ bản đồ cầu đã đổi trục sang châu Á trong khi hàng rào tuân thủ vẫn dày lên. Nếu không chứng minh được năng lực giữ biên lợi nhuận trong bối cảnh đó, doanh nghiệp vẫn khó nhận được sự đồng thuận từ thị trường cổ phiếu.
Ba tín hiệu đáng theo dõi trong vài tuần tới là sức mua của Trung Quốc và Hồng Kông, biên lợi nhuận quý II của các doanh nghiệp niêm yết và mức độ phụ thuộc của từng công ty vào Mỹ, EU so với châu Á. Khi ba mảnh ghép này rõ hơn, nhà đầu tư sẽ đọc được ai đang hưởng lợi thật từ nhịp hồi đơn hàng.