Có một niềm tin rất phổ biến ở nhà đầu tư mới: khi thị trường hưng phấn, việc chọn đúng cổ phiếu chắc cũng dễ hơn. Nhưng chính ở giai đoạn đó, F0 rất dễ nhầm giữa một thị trường đi lên với xác suất chọn đúng từng mã đang tăng lên.
Dữ liệu dài hạn của thị trường Mỹ cho thấy hai việc này không đi cùng nhau. Nghiên cứu được Vietstock dẫn lại ngày 04/07/2026 cho biết hơn 96% cổ phiếu Mỹ gần như không tạo ra giá trị đáng kể so với tín phiếu Kho bạc Mỹ kỳ hạn 1 tháng, dù thị trường chứng khoán Mỹ xét trên cả chỉ số vẫn là cỗ máy tạo tài sản rất mạnh trong dài hạn.Vietstock
Dữ liệu 100 năm thật ra đang nói gì
Nếu thị trường cổ phiếu là một kênh đầu tư tốt trong dài hạn, tại sao phần lớn cổ phiếu riêng lẻ lại không tạo ra kết quả vượt trội so với một kênh an toàn như tín phiếu Kho bạc Mỹ? Câu trả lời nằm ở cách lợi nhuận được phân phối: thị trường không đi lên nhờ tất cả doanh nghiệp cùng thắng, mà nhờ một nhóm rất nhỏ thắng rất lớn.
Giáo sư tài chính Hendrik Bessembinder của W. P. Carey School of Business, Đại học Bang Arizona, là tác giả của nghiên cứu được nhắc trong bài. Theo phần tóm lược mà Vietstock dẫn lại, bộ dữ liệu bao phủ giai đoạn 1926-2025 và theo dõi kết quả của gần 29.000 cổ phiếu Mỹ.Vietstock Điều quan trọng không chỉ là cổ phiếu có tăng hay không, mà là nó có tạo thêm giá trị cho cổ đông nhiều hơn phương án cất tiền vào tài sản phi rủi ro hay không.
Nói đơn giản, nếu một cổ phiếu tăng nhưng mức tăng đó không đủ bù rủi ro và không vượt đáng kể lợi suất an toàn, thì đó chưa phải là một khoản đầu tư xuất sắc. Cách nhìn này nhắc F0 rằng “giá có tăng” và “đầu tư có đáng” là hai câu hỏi khác nhau.
Khi đặt vấn đề như vậy, con số hơn 96% không còn là một nghịch lý. Nó chỉ cho thấy phần lớn cổ phiếu sống một vòng đời rất bình thường và cuối cùng không đóng góp bao nhiêu vào phần tài sản mà toàn thị trường tạo thêm cho nhà đầu tư.Vietstock
Vì sao chỉ số vẫn thắng dù phần lớn mã không thắng
Đây là chỗ nhiều F0 đọc sai nhất. Khi nghe “đa số cổ phiếu không tạo giá trị đáng kể”, họ dễ suy ra rằng cổ phiếu nói chung không hấp dẫn. Thực ra bức tranh đúng là ngược lại. Thị trường cổ phiếu rộng vẫn hấp dẫn, nhưng phần thắng của nó tập trung cực mạnh vào một số doanh nghiệp hiếm hoi có khả năng tăng trưởng, mở rộng biên lợi nhuận và duy trì vị thế trong thời gian rất dài.
Ví dụ mà Vietstock dẫn lại khá trực diện. Apple được cho là đã tạo hơn 5.000 tỷ USD giá trị cho cổ đông, tương đương khoảng 5,5% tổng giá trị mà thị trường Mỹ tạo ra trong cùng giai đoạn. Ở chiều ngược lại, WorldCom xóa sổ khoảng 114,5 tỷ USD tài sản cổ đông, còn Rivian khiến cổ đông mất khoảng 85,8 tỷ USD từ khi IPO tháng 11/2021 đến cuối năm 2025.Vietstock
Nhìn vào các ví dụ này, bạn có thể hiểu vì sao một chỉ số vẫn đi lên dù bên trong nó có rất nhiều cổ phiếu mờ nhạt. Chỉ cần một số ít doanh nghiệp thắng đủ lớn, phần tài sản họ tạo ra có thể bù cho rất nhiều doanh nghiệp tăng kém, đi ngang hoặc biến mất. Nói cách khác, thị trường là cuộc chơi nơi phần thưởng dồn về số ít người thắng lớn, không phải nơi mọi người cùng thắng vừa vừa.
Với nhà đầu tư nắm cả rổ thị trường, đó lại là lợi thế. Bạn không cần đoán chính xác ai sẽ là “Apple tiếp theo”; bạn chỉ cần ở trong một rổ đủ rộng để khi người thắng lớn xuất hiện, danh mục của mình vẫn có phần. Ngược lại, danh mục chỉ có vài mã riêng lẻ rất dễ đứng ngoài nhóm kéo phần lớn lợi nhuận.
Thị trường hưng phấn thường làm F0 đọc sai xác suất
Khi thị trường đi lên, mọi câu chuyện đều nghe hợp lý hơn. Một doanh nghiệp chưa có lãi có thể được kể như một hành trình tăng trưởng đầy hứa hẹn. Một ngành đang nóng dễ tạo cảm giác rằng mọi công ty trong ngành đó đều sẽ hưởng lợi như nhau.
Nhưng dữ liệu 100 năm lại nhắc F0 quay về điểm gốc: xác suất chọn đúng từng mã vẫn thấp, kể cả khi bối cảnh chung đang thuận lợi. Đà tăng của thị trường có thể khiến nhiều cổ phiếu cùng tăng trong ngắn hạn, nhưng nó không tự động biến phần lớn doanh nghiệp thành những cỗ máy tạo giá trị bền vững. Chính lúc câu chuyện trở nên dễ tin nhất thường là lúc giá mua trở thành biến số nguy hiểm nhất.
Doanh nghiệp tốt chưa chắc là khoản đầu tư tốt
Một nhầm lẫn khác rất phổ biến là đồng nhất chất lượng doanh nghiệp với chất lượng khoản đầu tư. Nói đơn giản, một công ty có sản phẩm hấp dẫn, có câu chuyện tăng trưởng hoặc được truyền thông chú ý nhiều vẫn có thể là một khoản đầu tư kém nếu giá mua đã phản ánh quá nhiều kỳ vọng. Khi đó, chỉ cần kỳ vọng lùi lại một chút, phần vốn hóa được dựng trên kỳ vọng cũng co lại rất nhanh.
Rivian là ví dụ dễ hiểu vì đây không phải câu chuyện “doanh nghiệp tệ nên cổ phiếu giảm”. Theo số liệu mà Vietstock dẫn lại, vấn đề nằm ở chỗ thị trường từng đặt mức định giá quá cao cho tương lai của doanh nghiệp này, rồi sau đó phải điều chỉnh lại kỳ vọng.Vietstock Với F0, đây là bài học rất thực tế: trả giá quá đắt cho một câu chuyện tốt vẫn có thể dẫn đến kết quả xấu.
Từ đây mới thấy vì sao các giai đoạn hưng phấn không làm việc chọn cổ phiếu dễ hơn. Chúng chỉ làm sai lầm định giá trở nên khó nhận ra hơn. Khi ai cũng đang kể một câu chuyện lạc quan, F0 rất dễ nhầm phần kỳ vọng đã được cộng sẵn vào giá với cơ hội thật.
F0 nên xây khung danh mục thế nào
Bài học rút ra không phải là từ bỏ cổ phiếu riêng lẻ. Bài học đúng hơn là phải thành thật với xác suất và thiết kế danh mục theo cách giúp mình sống sót đủ lâu. Nếu tự chọn từng mã, nhà đầu tư cần kiểm soát tỷ trọng và biết khi nào giả định ban đầu không còn đúng. Một danh mục dồn vào vài mã nóng nhiều khi chỉ là thiếu đa dạng hóa.
Với F0, một khung thực tế hơn là chia danh mục thành phần lõi và phần vệ tinh. Phần lõi có thể đi cùng rổ rộng hơn như ETF hoặc quỹ mở cổ phiếu, nơi mục tiêu chính là nắm được mặt bằng tăng trưởng của thị trường mà không phải đoán trúng từng ngôi sao. Phần vệ tinh, nếu có, mới là nơi dành cho các ý tưởng chọn mã riêng lẻ với kỷ luật chặt hơn.
Điểm đáng nhớ nhất của nghiên cứu này không phải là chọn cổ phiếu là vô ích. Điều đáng nhớ là trong một thị trường đi lên, phần khó nhất không nằm ở chuyện có dám mua hay không, mà nằm ở việc danh mục của bạn có thật sự chứa được nhóm người thắng lớn hay không. Với F0, cách nâng xác suất không phải là tin mạnh hơn vào những câu chuyện đang nóng, mà là xây một cấu trúc danh mục đủ rộng và đủ kỷ luật để không bị loại khỏi cuộc chơi quá sớm.